1. Bối cảnh diễn ra Hội nghị
Việc chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump bắt đầu áp dụng các chính sách thuế quan từ tháng 4/2025 đã bắt đầu gây ra những ảnh hưởng rõ rệt đến nền kinh tế toàn cầu. Đặc biệt, ASEAN, một trong các khu vực đang đứng trước thách thức về mức thuế cao (lần lượt là Campuchia (49%), Việt Nam (46%), Thái Lan (36%), Indonesia (32%), và Malaysia (24%)[1]), dù các nhà lãnh đạo khu vực đã tích cực tiến hành đàm phán với Mỹ. Tuy nhiên, cho đến thời điểm hiện tại, các cuộc thương thảo vẫn chưa đạt được kết quả cụ thể. Bên cạnh đó, mặc dù đã có cuộc đàm phán nhằm giảm bớt căng thẳng với Mỹ, nhưng chính quyền Trung Quốc vẫn đang phải đối mặt với mức thuế tạm thời 30%.[2] Chính các chính sách thuế quan này của Mỹ đang khiến cho triển vọng tăng trưởng toàn cầu có dấu hiệu suy giảm. Do đó, tại hội nghị, các quốc gia Đông Nam Á đang đặt kỳ vọng vào nguồn vốn dồi dào từ các quỹ đầu tư quốc gia của khu vực vùng Vịnh nhằm giảm bớt tác động từ sự gián đoạn thương mại toàn cầu.
2. Toàn cảnh Hội nghị
2.1. Tổng quan về Hội nghị
Hội nghị cấp cao ba bên đầu tiên với sự tham gia của ASEAN, Trung Quốc và các quốc gia vùng Vịnh (GCC) được tổ chức ngày 27 tháng 5 năm 2025 tại Kuala Lumpur trong khuôn khổ Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 46 do Malaysia chủ trì. Vào năm 2023, sau khi tổ chức hội nghị cấp cao đầu tiên với GCC, ASEAN đã lần đầu tiên mời Trung Quốc – đối tác thương mại lớn nhất của mình – tham gia thảo luận. Điều này phản ánh mong muốn ngày càng mạnh mẽ của ASEAN trong việc mở rộng quan hệ thương mại vượt ra ngoài Mỹ, đánh dấu một giai đoạn mới trong hoạt động ngoại giao của khối trước chủ nghĩa bảo hộ đang leo thang.
2.2. Kết quả Hội nghị
Sau hội nghị, lãnh đạo các nước đã tiếp tục thể hiện sự cam kết vững chắc đối với mục tiêu duy trì hòa bình, ổn định và tự do thương mại trên biển, cụ thể là Biển Đông. ASEAN, Trung Quốc và GCC đã đều đi đến được thỏa thuận thiết lập mối quan hệ đối tác thương mại lâu dài.[3] Hội nghị được kỳ vọng sẽ đặt nền tảng cho việc thiết lập một khu vực liên kết giữa các nền kinh tế tham gia các hiệp định thương mại tự do, tạo điều kiện thúc đẩy thương mại liên khối. Trên cơ sở tuân thủ các nguyên tắc của thương mại tự do, và trong bối cảnh Chính quyền Tổng thống Trump gia tăng các biện pháp bảo hộ thông qua việc áp thuế đối với hàng hóa nhập khẩu từ nhiều quốc gia, các nhà lãnh đạo ASEAN đã nhất trí rằng bất kỳ thỏa thuận thuế quan song phương nào với Hoa Kỳ cũng phải bảo đảm không làm phương hại đến lợi ích chính đáng của các đối tác khác trong khu vực.[4] Cuối cùng, các bên kêu gọi một cách cương quyết về việc giải quyết xung đột tại Myanmar bằng biện pháp hòa bình, hòa giải các bên.[5] [6]
Điều này phản ánh quan điểm của Hội nghị, thể hiện rõ lập trường chung của Hội nghị trong việc thúc đẩy duy trì một trật tự thế giới đa cực, ổn định và dựa trên luật lệ, nơi tự do kinh tế và thương mại được bảo đảm trên cơ sở tôn trọng các quy tắc của luật pháp quốc tế.
3. Đánh giá và nhận định chung về tác động của Hội nghị
3.1. Cơ hội mở ra cho tất cả các bên
Hội nghị là cơ hội để các nước Nam bán cầu đảm bảo an ninh chuỗi cung ứng, thúc đẩy khả năng phục hồi và sự hợp tác trong phát triển kinh tế khu vực với những biến động của môi trường quốc tế. Đánh giá về mối quan hệ kinh tế giữa các nước vùng Vịnh (GCC) với ASEAN, UAE là nước đóng góp lớn nhất, chiếm 44,9% tổng kim ngạch thương mại của GCC với ASEAN, tiếp theo là Ả Rập Xê Út với 30,2%, Qatar 10,9%, Kuwait 8,3%, Oman 4,7% và Bahrain 1% (Dầu khí đóng góp một phần lớn vào tổng quan hệ thương mại của ASEAN-GCC với hơn 63,1%).[7] Ngoài ra, tính đến tháng 7 năm 2024, tổng đầu tư song phương tích lũy giữa Trung Quốc và các quốc gia ASEAN đã vượt mốc 400 tỷ USD. Ngoài ra, các doanh nghiệp Trung Quốc đã đạt được tổng giá trị hợp đồng thi công tại các nước ASEAN lên tới hơn 440 tỷ USD.[8] Có thể thấy, về mặt kinh tế, sự hợp tác giữa ba chủ thể sẽ đảm bảo an ninh chuỗi cung ứng và thúc đẩy khả năng phục hồi và sự hợp tác trong phát triển kinh tế khu vực. Theo Peter TC Chang, nguyên Phó Giám đốc Viện Nghiên cứu Trung Quốc thuộc Đại học Malaya và hiện là cộng tác viên nghiên cứu tại Hiệp hội Hữu nghị Trung Quốc – Malaysia, việc thông qua các diễn đàn như Hội nghị cấp cao ASEAN–GCC–Trung Quốc, ASEAN nỗ lực tăng cường khả năng chống chịu kinh tế và giảm thiểu các điểm dễ tổn thương trong bối cảnh căng thẳng thương mại toàn cầu vẫn đang tiếp diễn. Bên cạnh đó, Ebrahim Hashem, cựu cố vấn cho chủ tịch Văn phòng điều hành Abu Dhabi, một cơ quan chịu trách nhiệm về các chiến lược dài hạn của Abu Dhabi cho rằng đối với Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC), việc tăng cường quan hệ kinh tế và thương mại với ASEAN và Trung Quốc đang diễn ra một cách tự nhiên, chủ yếu được thúc đẩy bởi các lợi ích thương mại và kinh doanh. Thêm vào đó, theo Sharon Seah, một nghiên cứu sinh cấp cao của Viện Viện nghiên cứu Đông Nam Á – Viện Yusof Ishak,hội nghị ba bên đã xây dựng trên các mối liên kết kinh tế sâu rộng giữa Trung Quốc với cả hai khu vực nhằm mở ra cơ hội phát triển cho các bên ở dự án mới, “vùng đất hứa” của phát triển kinh tế. Ngoài ra, bất chấp nguy cơ áp thuế quan từ phía Trump, một ASEAN hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng với GCC và Trung Quốc vẫn sẽ mang lại nhiều lợi ích cho các thành viên. Một ví dụ tiêu biểu là Thỏa thuận Khung kinh tế kỹ thuật số ASEAN (DEFA). DEFA dự kiến sẽ đóng góp khoảng 2 nghìn tỷ đô la Mỹ cho nền kinh tế ASEAN vào năm 2030 và mở đường cho ASEAN thuận tiện tiếp nhận một khối lượng mua bán thương mại kỹ thuật số lớn hơn, đặc biệt là với các đối tác như Trung Quốc và GCC.[9] Việc các quốc gia GCC bày tỏ sự nhiệt tình trong việc đẩy nhanh tiến trình tái hội nhập kinh tế và thương mại với các đối tác châu Á, nơi được kỳ vọng sẽ đóng góp phần lớn vào tăng trưởng kinh tế trong tương lai, là điều hoàn toàn hợp lý.[10]
3.2. Thách thức trong việc hiện thực hóa các cam kết tại Hội nghị
Sự tham dự lần đầu của một quan chức cấp cao cho thấy Trung Quốc coi trọng sự kiện này, đồng thời chuyến đi của Thủ tướng Lý Cường cũng phù hợp với nỗ lực cải thiện quan hệ thương mại và công nghệ với các nước GCC. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất cho sự hợp tác đầu tiên giữa ba bên tại hội nghị cấp cao ASEAN – GCC – Trung Quốc liên quan đến vấn đề Biển Đông. Trước thềm hội nghị cấp cao ba bên, Trung Quốc đã công bố sách trắng an ninh có tên “An ninh quốc gia của Trung Quốc trong kỷ nguyên mới”[11] nhằm tiếp tục khẳng định chủ quyền “phi pháp” của mình tại Biển Đông. Mặc dù cho đến hiện tại, Việt Nam vẫn là bên có minh chứng lịch sử mạnh mẽ cho chủ quyền của mình tại hai khu vực Quần đảo Trường Sa và Hoàng Sa, tuy nhiên, khu vực này ngày nay vẫn là điểm nóng tranh chấp giữa nhiều quốc gia khác nhau. Nổi bật trong số các quốc gia có thái độ cứng rắn với Trung Quốc trong ASEAN là Philippines. Một tuần trước khi hội nghị cấp cao này bắt đầu, cảnh sát biển Trung Quốc đã bắn vòi rồng vào hai tàu của Philippines trong các vụ việc riêng biệt gần Đá Subi và Sandy Cay và bị cáo buộc đã đánh trúng một tàu vào ngày 21 tháng 5.[12] Những xung đột này mặc dù khó có thể được nêu tại hội nghị cấp cao nhưng lại tác động nhận thức của các bên trước một thỏa thuận hay ký kết nào. Theo Neil Thompson, nhà phân tích rủi ro địa chính trị tại Emergent Risk International (ERI),“những tranh chấp lãnh thổ này sẽ tiếp tục cản trở những nỗ lực của Trung Quốc nhằm phát triển quan hệ ngoại giao và thương mại tốt hơn vào năm 2025”.7 Cùng chia sẻ quan điểm này, Joanne Lin, nghiên cứu viên cao cấp và điều phối viên của Trung tâm Nghiên cứu ASEAN tại Viện ISEAS-Yusof Ishak của Singapore cho rằng, sự thiếu hụt lòng tin địa chính trị giữa các bên vẫn là “rào cản lớn”, đồng thời chỉ ra cách các tranh chấp ở Biển Đông, chẳng hạn, tiếp tục định hình nhận thức về ý định của Trung Quốc trong khu vực, với một số nước ASEAN bày tỏ mối quan ngại mạnh mẽ hơn những nước khác.[13]
Ngoài ra, hội nghị có sự tham gia của Trung Quốc, đặc biệt là trong bối cảnh căng thẳng về thuế quan vẫn có thể gây ra mối quan ngại cho Mỹ. Đối với Tổng thống Trump, bất kỳ hành động nào thể hiện xu hướng tăng cường hợp tác với Trung Quốc đều dễ bị ông diễn giải như hành vi “đang làm tổn hại” đến lợi ích của Mỹ. Một ví dụ điển hình là phản ứng của ông Trump trước chuyến công du cấp nhà nước của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Trung Quốc Tập Cận Bình tới ba quốc gia Đông Nam Á – gồm Việt Nam, Campuchia và Malaysia – diễn ra từ ngày 14 đến 18 tháng 4 năm 2025. Trong buổi họp báo tại Nhà Trắng, khi được hỏi về chặng dừng đầu tiên của ông Tập tại Việt Nam, Tổng thống Trump phát biểu: “Tôi không buộc tội Trung Quốc, tôi cũng không buộc tội Việt Nam. Tôi đã thấy cuộc gặp hôm nay. Rất tuyệt vời. Một cuộc gặp tuyệt vời. Cuộc gặp giống như một nỗ lực để tìm hiểu làm thế nào họ (Việt Nam và Trung Quốc) có thể khiến Hoa Kỳ rơi vào tình thế bất lợi”.[14] Mặc dù không đưa ra chỉ trích trực tiếp, phát biểu này hàm ý một mức độ cảnh giác cao độ đối với các động thái ngoại giao của Trung Quốc trong khu vực. Ủng hộ với quan điểm này, Joanne Lin cho biết: “Dưới chính quyền Trump thứ hai, nguy cơ các quan hệ đối tác như vậy bị hiểu là làm suy yếu ảnh hưởng của Hoa Kỳ sẽ cao hơn.”.[15] Trước nguy cơ tạo ra các phản ứng tiêu cực từ các quốc gia phương Tây, đặc biệt là Hoa Kỳ, Thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim – đương kim Chủ tịch ASEAN – đã chủ động đưa ra tuyên bố làm dịu tình hình trước thềm hội nghị: “Ở đây không tồn tại vấn đề về tam giác quyền lực. Tôi xem đây là cơ hội để khuyến khích mọi người xây dựng sự đồng thuận và làm việc cùng nhau”.[16]
3.3. Hàm ý cho Việt Nam
Tại hội nghị, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã gặp Tổng Thư ký Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) Jasem Mohamed AlBudaiwi. Theo đó, hai bên đã cam kết sẽ nỗ lực thúc đẩy sớm khởi động đàm phán FTA Việt Nam – GCC trong thời gian sớm nhất, tạo khuôn khổ pháp lý thuận lợi cho tăng cường hợp tác kinh tế.[17] Đây có thể được xem là một triển vọng mới đầy hứa hẹn trong quan hệ hợp tác đối ngoại của Việt Nam. Đồng thời, cam kết này phản ánh rõ nét thông điệp nhất quán trong đường lối đối ngoại của Đảng và Nhà nước Việt Nam là “đa phương hóa, đa dạng hóa các mối quan hệ quốc tế”. Trong bối cảnh cạnh tranh thương mại toàn cầu đang diễn biến phức tạp và khó lường, việc Việt Nam mở rộng và tiếp cận được các thị trường mới cho sản phẩm xuất khẩu không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn góp phần quan trọng trong việc giảm thiểu sự phụ thuộc vào một thị trường đơn lẻ. Qua đó, Việt Nam có thể hạn chế nguy cơ bị chi phối về mặt chính trị từ các đối tác có vị thế vượt trội. Một minh chứng tiêu biểu trong tiến trình mở rộng hợp tác với các đối tác vùng Vịnh là mối quan hệ giữa Việt Nam và Ả Rập Saudi – quốc gia được đánh giá là thị trường tiềm năng và năng động bậc nhất đối với Việt Nam tại khu vực Trung Đông. Hiện nay, Ả Rập Saudi là một trong những đối tác kinh tế – thương mại quan trọng hàng đầu của Việt Nam trong khu vực, với kim ngạch thương mại song phương đạt hơn 2,82 tỷ USD chỉ trong 11 tháng đầu năm 2024. Đáng chú ý, Việt Nam đã ghi nhận mức thặng dư thương mại hơn 152 triệu USD, cho thấy xu hướng xuất siêu ổn định và bền vững trong quan hệ song phương. Về đầu tư, cuối tháng 10 năm 2024 đánh dấu bước tiến quan trọng khi Tập đoàn FPT trở thành doanh nghiệp Việt Nam đầu tiên khai trương văn phòng khu vực tại thủ đô Riyadh, mở ra triển vọng hiện diện sâu rộng hơn của Việt Nam trong lĩnh vực công nghệ thông tin và trí tuệ nhân tạo tại thị trường này. Đồng thời, hợp tác trong lĩnh vực năng lượng tiếp tục được đẩy mạnh với việc Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (Petrovietnam) ký kết thỏa thuận hợp tác với Aramco – tập đoàn dầu khí hàng đầu thế giới của Saudi Arabia. Hai bên đã nhanh chóng khởi động các bước chuẩn bị triển khai, thể hiện quyết tâm hiện thực hóa thỏa thuận trong thời gian sớm nhất.[18]
Đào Đình Đức, Vũ Thế Phong
Tài liệu tham khảo:
[1] Lynch, D. J., & Stein, J. (2025, April 2). Trump announces 10% tariffs on imports as economists warn of price increases. The Washington Post. Retrieved May 28, 2025, from https://www.washingtonpost.com/business/2025/04/02/trump-tariffs-liberation-day-trade/
[2] Bình, M. (2025, May 19). Thuế quan 30% của Mỹ với Trung Quốc có thể kéo dài hết năm 2025? VnEconomy. Retrieved May 28, 2025, from https://vneconomy.vn/thue-quan-30-cua-my-voi-trung-quoc-co-the-keo-dai-het-nam-2025.htm
[3] Vietnamplus. (2025, May 28). ASEAN vows to uphold peace, freedom of navigation in East Sea. Vietnamplus. Retrieved May 28, 2025, from https://en.vietnamplus.vn/asean-vows-to-uphold-peace-freedom-of-navigation-in-east-sea-post320021.vnp
[4] Azhar, D. (2025, May 27). ASEAN leaders agree tariff deals with US should not harm fellow members. Reuters. Retrieved May 28, 2025, from https://www.reuters.com/world/china/asean-leaders-agree-tariff-deals-with-us-should-not-harm-members-2025-05-27/
[5] Azhar, D. (2025, May 26). Malaysia PM hails ‘significant’ engagement on Myanmar as Southeast Asian leaders meet. Reuters. Retrieved May 28, 2025, from https://www.reuters.com/world/asia-pacific/southeast-asian-leaders-seek-myanmar-peace-progress-trade-strategies-2025-05-25/
[6] Vietnamplus. (2025, May 28). ASEAN to deliver tangible outcomes at upcoming Summit: Malaysian PM. Vietnamplus. Retrieved May 21, 2025, from https://en.vietnamplus.vn/asean-to-deliver-tangible-outcomes-at-upcoming-summit-malaysian-pm-post320008.vnp
[7] Vietnam National Trade Repository. (2024, November 24). ASEAN – Hội đồng hợp tác Vùng vịnh (GCC): hợp tác kinh tế giữa hai khu vực tăng trưởng của châu Á. Vietnam National Trade Repository. Retrieved May 28, 2025, from https://vntr.moit.gov.vn/vi/news/asean-hoi-dong-hop-tac-vung-vinh-gcc-hop-tac-kinh-te-giua-hai-khu-vuc-tang-truong-cua-chau-a
[8] China International Import Expo. (2025, November 25). China-ASEAN economic and trade cooperation accelerates. China International Import Expo. Retrieved May 31, 2025, from https://www.ciie.org/zbh/en/news/exhibition/news/20241125/46989.html?utm_
[9] Seah, S. (2025, January 20). ASEAN should hope for the best but prepare for the worst in 2025. East Asia Forum. Retrieved May 31, 2025, from https://eastasiaforum.org/2025/01/20/asean-should-hope-for-the-best-but-prepare-for-the-worst-in-2025/
[10] Global Times. (2025, May 26). OPINION / VIEWPOINT ASEAN-GCC-China Summit reflects aspirations of the Global South. Global Times. Retrieved May 31, 2025, from https://www.globaltimes.cn/page/202505/1334867.shtml?utm_
[11]State Council Information Office. (2025, May 12). New White Paper: “China’s National Security in the New Era”. Andrew S.Erickson. Retrieved May 28, 2025, from https://www.andrewerickson.com/2025/05/new-white-paper-chinas-national-security-in-the-new-era/
[12] Thompson, N. (2025, May 23). At Summit With GCC and ASEAN, China’s Maritime Ambitions Complicate Its Trade Alliance Plans. The Diplomat. Retrieved May 28, 2025, from https://thediplomat.com/2025/05/at-summit-with-gcc-and-asean-chinas-maritime-ambitions-complicate-its-trade-alliance-plans/
[13] Mahmud, A. H. (2025, May 29). First ASEAN-Gulf bloc-China summit ‘ambitious’, but competing interests pose partnership challenge. Channel News Asia. Retrieved May 30, 2025, from https://www.channelnewsasia.com/asia/asean-china-gulf-trump-tariffs-competing-interests-5158121?cid=cna_flip_070214
[14] Muzaffar, M. (2025, April 15). Trump says Xi in Vietnam to ‘screw’ US as China calls for unity against tariff ‘bullying’. INDEPENDENT. Retrieved May 28, 2025, from https://www.the-independent.com/asia/southeast-asia/trump-tariffs-xi-jinping-vietnam-us-china-b2733360.html
[15] Mahmud, A. H. (2025, May 29). First ASEAN-Gulf bloc-China summit ‘ambitious’, but competing interests pose partnership challenge. Channel News Asia. Retrieved May 30, 2025, from https://www.channelnewsasia.com/asia/asean-china-gulf-trump-tariffs-competing-interests-5158121?cid=cna_flip_070214
[16] GOH, N. (2025, May 22). ASEAN to host summit with China and Gulf states amid global tensions. Nikkei Asia. Retrieved May 28, 2025, from https://asia.nikkei.com/Politics/International-relations/ASEAN-to-host-summit-with-China-and-Gulf-states-amid-global-tensions
[17] Hà, V. (2025, May 27). Tất cả các nước Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh đều muốn đẩy mạnh hợp tác với Việt Nam. Báo Điện tử Chính phủ. Retrieved May 28, 2025, from https://baochinhphu.vn/tat-ca-cac-nuoc-hoi-dong-hop-tac-vung-vinh-deu-muon-day-manh-hop-tac-voi-viet-nam-102250527191556279.htm?utm
[18] Nguyễn, T. (2024, December 19). Việt Nam ngày càng hấp dẫn các doanh nhân Saudi Arabia tìm cơ hội hợp tác đầu tư. Vietnamplus. Retrieved May 28, 2025, from https://www.vietnamplus.vn/viet-nam-ngay-cang-hap-dan-cac-doanh-nhan-saudi-arabia-tim-co-hoi-hop-tac-dau-tu-post1003009.vnp
