Mở đầu

Sự căng thẳng tại biên giới giữa hai quốc gia láng giềng Thái Lan và Cambodia bùng phát thành xung đột vũ trang vào cuối tháng 7 vừa qua. Cuộc xung đột này không chỉ đơn thuần là tranh chấp biên giới thông thường mà còn phản ánh những phức tạp sâu xa trong quan hệ song phương, chính trị nội địa của cả hai nước. Cùng với đó, cuộc xung đột này cũng đặt ra những câu hỏi cơ bản về hiệu quả của các cơ chế giải quyết tranh chấp hiện có và vai trò của ASEAN trong việc duy trì hòa bình và ổn định khu vực. Đồng thời, cuộc xung đột cũng tạo ra những thách thức và cơ hội mới cho các quốc gia láng giềng, đặc biệt là Việt Nam, trong việc định vị vai trò và chính sách đối ngoại trong bối cảnh mới.

1. Bối cảnh cuộc xung đột

Cuộc xung đột ngày 28/5 giữa Thái Lan và Cambodia khởi phát từ một cuộc đấu súng tại khu vực biên giới Thái Lan và Cambodia đã khiến một binh sĩ Cambodia thiệt mạng. Sau cuộc đụng độ, cả hai bên liên tục cáo buộc lẫn nhau về hành vi nổ súng trước của đối phương. Cùng ngày, Cambodia cũng tuyên bố sẽ kiện Thái Lan ra Tòa án Công lý Quốc tế.^[1]

Sau cuộc xung đột biên giới, nỗ lực ngoại giao nhằm hạ nhiệt căng thẳng của lãnh đạo hai nước đã bất thành bởi các hành động đáp trả về mặt kinh tế, chẳng hạn như việc Thái Lan đóng cửa khẩu biên giới và Cambodia cấm nhập khẩu hàng hóa, vốn cho thấy sự thiếu vắng lòng tin bất chấp giới quân sự hai bên đã đạt được thỏa thuận rút quân sơ bộ. Bên cạnh đó, một biến cố chính trị ngoại giao đáng ghi nhận là sự việc rò rỉ đoạn ghi âm cuộc điện đàm ngày 15/6 giữa Thủ tướng Thái Lan khi đó, bà Paetongtarn Shinawatra, và Chủ tịch Thượng viện Cambodia Hun Sen. Sự kiện này đã châm ngòi cho khủng hoảng chính trị tại Thái Lan, làm tan rã liên minh cầm quyền và dẫn đến việc Tòa án Hiến pháp đình chỉ chức vụ Thủ tướng Paetongtarn vào ngày 1/7.^[2][3][4][5]

Khủng hoảng chính trị nội bộ tại Thái Lan vốn dĩ bắt nguồn liên đới đến Cambodia đã phần nào tác động đến lập trường đối ngoại cứng rắn hơn trong quan hệ song phương với Phnompenh. Ngày 23/7, Thái Lan đã tiến hành một bước đi quyết liệt khi triệu hồi đại sứ của mình tại Phnom Penh và đồng thời trục xuất đại sứ Cambodia. Đáp lại, Cambodia đã có hành động tương xứng khi tuyên bố hạ cấp quan hệ ngoại giao xuống mức Bí thư thứ nhất và rút toàn bộ nhân viên ngoại giao về nước.^[6][7]

Chỉ một ngày sau khi quan hệ ngoại giao chính thức bị cắt đứt, căng thẳng đã leo thang thành xung đột vũ trang. Bắt đầu từ ngày 24/7, căng thẳng tại khu vực biên giới đã leo thang thành xung đột quân sự với các cuộc tấn công qua lại. Các sự việc ghi nhận bao gồm vụ tấn công bằng tên lửa tại khu vực đền Ta Moan Thom và các đợt không kích trả đũa nhằm vào những mục tiêu quân sự xuyên biên giới, gây ra thương vong cho cả hai phía, trong đó có cả dân thường. Chuỗi hành động quân sự này đã khởi đầu cho một giai đoạn giao tranh trong đó cả hai bên đều lên tiếng cáo buộc đối phương là bên đã tấn công trước.^[8][9]

Sau những nỗ lực hòa giải không thành công, một bước đột phá ngoại giao quan trọng đã diễn ra vào ngày 28 tháng 7 năm 2025. Theo lời kêu gọi của Chủ tịch luân phiên ASEAN, Thủ tướng Malaysia, ông Anwar Ibrahim, Thủ tướng Cambodia Hun Manet và Quyền Thủ tướng Thái Lan Phumtham Wechayachai đã có cuộc gặp trực tiếp tại Putrajaya, Malaysia. Kết quả của cuộc họp là một thỏa thuận ngừng bắn ngay lập tức và vô điều kiện, dự kiến có hiệu lực từ đêm cùng ngày. Động thái này đánh dấu một sự thay đổi đáng kể so với lập trường cứng rắn trước đó của Thái Lan, vốn đã từ chối các đề xuất ngừng bắn và các nỗ lực trung gian hòa giải.^[10]

2. Nhận định về cuộc xung đột

Ở cấp độ cá nhân, cuộc xung đột là hệ quả trực tiếp của sự đổ vỡ lòng tin bị chi phối sâu sắc bởi các mối quan hệ phức tạp ở cấp cao nhất, thay vì chỉ đơn thuần là quan hệ giữa hai nhà nước. Sự nghiêm trọng của đổ vỡ này càng được nhấn mạnh bởi bối cảnh hai nước vừa nâng cấp quan hệ lên “Đối tác chiến lược”. Hành động của Chủ tịch Thượng viện Cambodia Hun Sen, khi lần đầu tiên trong lịch sử quan hệ hai nước cố tình làm rò rỉ một đoạn ghi âm ngoại giao nhạy cảm, đã tạo ra một tiền lệ nguy hiểm và được xem là một động thái chiến lược có chủ đích. Phân tích của Termsak Chalermpalanupap, Viện Nghiên cứu Đông Nam Á (ISEAS) đã cảnh báo về một “cơn bão chính trị đáng lo ngại” đang hình thành từ chính những động lực cá nhân giữa ông Thaksin Shinawatra và ông Hun Sen. Việc rò rỉ này đã đổ thêm dầu vào lửa, biến một kênh liên lạc không chính thức thành vũ khí chính trị, làm xói mòn hoàn toàn lòng tin vốn đã mong manh giữa hai bên.^[11]

Trên bình diện nhà nước, cuộc đụng độ quân sự có thể được xem là một tính toán chiến lược của Cambodia nhằm vào nền chính trị nội địa của Thái Lan, đồng thời phục vụ các mục tiêu chính danh của chính quyền ông Hun Manet. Thứ nhất, bằng cách làm suy yếu Chính phủ của bà Paetongtarn từ bên ngoài, Cambodia đã kích động thành công các lực lượng dân tộc chủ nghĩa và phe đối lập thân quân đội tại Thái Lan. Cuộc khủng hoảng biên giới này đang cung cấp một “cái cớ hoàn hảo” cho phe quân đội Thái Lan để đặt câu hỏi về tính hợp pháp của chính phủ dân sự, làm gia tăng nguy cơ về một cuộc đảo chính, mà việc một cựu Bộ trưởng Quốc phòng là ông Phumtham Wechayachai đang giữ chức Quyền Thủ tướng là một minh chứng rõ ràng. Chia sẻ với quan điểm này, Giáo sư Paul Chambers, chuyên gia hàng đầu về an ninh và chính trị quân sự Thái Lan tại Đại học Naresuan chỉ ra rằng bất kỳ một sai lầm nào của chính phủ dân sự, dù là nhận thấy được, cũng có thể cung cấp một cơ hội để giới quyền lực bảo thủ, bao gồm quân đội, hoàng gia và tư pháp tái khẳng định quyền lực của mình. Do đó, mà một cuộc xung đột biên giới hoàn toàn có thể được diễn giải là một “sai lầm” trong việc quản lý an ninh quốc gia, từ đó cung cấp chính xác cơ hội cho giới quyền lực bảo thủ mà Giáo sư Chambers đã mô tả.^[12]

Thứ hai, cuộc xung đột biên giới có thể được xem là một công cụ chiến lược nhằm củng cố tính chính danh cho Thủ tướng Hun Manet và chuyển hướng dư luận khỏi các thách thức trong nước. Luận điểm này tương đồng với nhận định của nhà báo Sebastian Strangio, người đã phân tích cách chính quyền Cambodia thường xuyên sử dụng các vấn đề chủ quyền để củng cố quyền lực. Trong một bài viết về dự án Kênh đào Techo, ông chỉ ra rằng Đảng Nhân dân Cambodia (CPP) cầm quyền đã dùng các dự án lớn để “khuấy động tình cảm dân tộc chủ nghĩa”, và đây là “một nguồn củng cố tính chính danh thậm chí còn quan trọng hơn cho CPP dưới sự lãnh đạo của Hun Manet”. Theo logic đó, một cuộc xung đột quân sự với đối thủ lịch sử như Thái Lan có thể được xem là một công cụ còn mạnh mẽ và hữu hiệu hơn cả một dự án hạ tầng để đạt được mục tiêu chuyển hướng dư luận và củng cố quyền lực.^[13][14]

Ở cấp độ khu vực, cuộc xung đột dường như đang kiểm tra các cơ chế giải quyết xung đột hiện có của ASEAN. Với nguyên tắc cơ bản của phương thức ASEAN là không can thiệp và phương thức đồng thuận đã khiến khối này đối diện với nguy cơ bị tê liệt trước tình huống phản ứng từ các nước thành viên là không đồng đều và thiếu một tiếng nói chung mạnh mẽ.

Mặc dù trong tuyên bố ngày 25/7 của Bộ Ngoại giao Thái Lan về việc từ chối mọi nỗ lực hòa giải từ các bên thứ ba và chỉ chấp nhận giải quyết thông qua cơ chế song phương. Thậm chí, ngày 27/7, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Thái Lan, ông Nattaphon Narkphanit đã tuyên bố Chính phủ nước này không đồng thuận với lời kêu gọi ngừng bắn từ Tổng thống Mỹ Donald Trump. Tuy nhiên, Thủ tướng Malaysia, ông Anwar Ibrahim với vai trò Chủ tịch luân phiên đã ghi điểm cho tổ chức ASEAN với sự thành công của một thỏa thuận ngừng bắn. Động thái mới nhất từ cuộc xung đột đã cho thấy bước phát triển tích cực trong cơ chế giải quyết mâu thuẫn của ASEAN. Theo TS. Nguyễn Tuấn Khanh, thành công này phần nào nhờ vào sự can thiệp đúng thời điểm cao trào của một cuộc xung đột như cách giải thích của học thuyết chín muồi (Ripe Theory).^[15]

3. Nhận định về lệnh ngừng bắn vô điều kiện

Tổng quan về thỏa thuận và lộ trình giảm leo thang

Thỏa thuận ngừng bắn đạt được tại Putrajaya, dưới sự trung gian của Malaysia, đã vạch ra một lộ trình chi tiết và đa tầng nhằm chấm dứt xung đột một cách có hệ thống. Luận điểm trung tâm của thỏa thuận là yêu cầu ngừng bắn ngay lập tức và vô điều kiện, có hiệu lực từ 24 giờ ngày 28/7/2025, đóng vai trò là nền tảng cho các bước đi tiếp theo. Thỏa thuận không chỉ dừng lại ở việc chấm dứt bạo lực, mà còn thiết lập một quy trình giảm leo thang quân sự tuần tự. Quy trình này bắt đầu bằng một cuộc họp không chính thức giữa các chỉ huy quân sự khu vực, sau đó là một cuộc họp chính thức hơn của các tùy viên quốc phòng do Chủ tịch ASEAN chủ trì. Song song đó, thỏa thuận nhấn mạnh tầm quan trọng của việc khôi phục các cơ chế song phương đã bị đình trệ, bao gồm việc tái triệu tập Ủy ban Biên giới chung (GBC) và thiết lập lại các đường dây nóng trực tiếp giữa các nhà lãnh đạo cấp cao. Cấu trúc này cho thấy một cách tiếp cận toàn diện, không chỉ nhằm dập tắt bạo lực ngay lập tức mà còn xây dựng lại nền tảng cho đối thoại quân sự và chính trị.^[16]

Thách thức của cơ chế giám sát và vai trò của ASEAN

Một trong những khía cạnh đầy tham vọng nhưng cũng thách thức nhất của thỏa thuận là việc thiết lập cơ chế giám sát do ASEAN dẫn đầu. Mặc dù Malaysia, với tư cách là Chủ tịch ASEAN, đã thể hiện sự sẵn sàng điều phối một phái đoàn quan sát viên, việc triển khai một cơ chế như vậy phải đối mặt với những rào cản đáng kể từ các tiền lệ lịch sử và yếu kém về cấu trúc của khối. Kinh nghiệm thành công như Sứ mệnh Giám sát Aceh (AMM) thường được củng cố bởi một khuôn khổ chính trị vững chắc, điều còn thiếu trong bối cảnh hiện tại. Ngược lại, nỗ lực tương tự trong cuộc xung đột Thái Lan và Cambodia năm 2011 đã thất bại do vấp phải sự phản đối từ Thái Lan vì lo ngại về chủ quyền. Luận điểm cốt lõi ở đây là sự thành công của bất kỳ phái đoàn quan sát viên nào sẽ không phụ thuộc vào các công cụ thể chế của ASEAN, vốn thiếu một lực lượng gìn giữ hòa bình thường trực, mà gần như hoàn toàn dựa vào thiện chí chính trị liên tục và sự hợp tác thực chất từ cả hai Chính phủ, một yếu tố vốn rất mong manh trong bối cảnh thiếu tin tưởng sâu sắc.^[17]

Tác động đến chính trị đối nội tại Thái Lan và Cambodia

Trên phương diện chính trị trong nước, thỏa thuận ngừng bắn tạo ra những tác động trái chiều và phức tạp, trở thành một phép thử quan trọng đối với cả hai chính phủ. Đối với chính quyền của Quyền Thủ tướng Thái Lan Phumtham Wechayachai, thỏa thuận này là một con dao hai lưỡi. Một mặt, nó giúp ngăn chặn một thảm họa kinh tế và tạm thời ổn định một liên minh cầm quyền vốn đã mong manh. Mặt khác, nó lại tạo ra kẽ hở để phe đối lập theo chủ nghĩa dân tộc công kích, miêu tả đây là một sự nhượng bộ trước áp lực quốc tế, có khả năng làm suy yếu uy tín của chính phủ. Ngược lại, đối với Thủ tướng Cambodia Hun Manet, thỏa thuận này có thể là một thắng lợi chính trị quan trọng. Việc đạt được một lệnh ngừng bắn và xuất hiện trên trường quốc tế bên cạnh các nhà lãnh đạo khác, trong khi vẫn bảo vệ được lập trường của Cambodia về sự cần thiết của sự tham gia quốc tế, đã giúp nâng cao vị thế của ông như một nhà lãnh đạo có năng lực. Nó giúp ông xây dựng một hình ảnh chính khách độc lập, khác biệt với cha mình, cựu Thủ tướng Hun Sen, và thể hiện khả năng của ông trong việc xử lý các cuộc khủng hoảng quốc tế phức tạp.

4. Tác động của xung đột đối với Việt Nam

Trước tiên, cuộc xung đột giữa Thái Lan và Cambodia đã đặt Việt Nam vào một tình thế ứng xử đầy thách thức. Việt Nam hiện duy trì quan hệ hữu nghị truyền thống với Cambodia đồng thời là đối tác chiến lược toàn diện của Thái Lan trong khuôn khổ ASEAN. Trong bối cảnh này, Chính phủ Việt Nam buộc phải tiến hành đánh giá kỹ lưỡng nhằm duy trì thế cân bằng trong quan hệ song phương, tránh bị lôi kéo hoặc bị nhìn nhận là nghiêng về bất kỳ bên nào trong xung đột. Việc giữ vững lập trường trung lập, khách quan và mang tính xây dựng là yêu cầu thiết yếu nhưng đồng thời cũng đầy khó khăn.^{[18] [19]}

Xuất phát từ lập trường trung lập và định hướng quốc phòng bốn không, Việt Nam có khả năng được kỳ vọng sẽ đóng vai trò trung gian hòa giải. Đây không chỉ là cơ hội để Việt Nam phát huy vai trò tích cực và có trách nhiệm trong khu vực, mà còn phù hợp với định hướng đối ngoại mềm dẻo, linh hoạt và nguyên tắc, thường được mô tả với tên gọi trường phái “ngoại giao cây tre”.

Tuy nhiên, xét trên phương diện kinh tế – thương mại, xung đột có nguy cơ gây ra gián đoạn đáng kể đối với hoạt động giao thương của Việt Nam với cả Cambodia và Thái Lan, đặc biệt là qua các tuyến đường bộ xuyên biên giới đi qua lãnh thổ Cambodia. Với vị trí địa lý kề cận, có đường biên giới phía Tây Nam giáp Cambodia, Việt Nam cần theo dõi sát diễn biến xung đột để kịp thời xây dựng các kịch bản ứng phó phù hợp. Trong đó, nhiệm vụ tăng cường kiểm soát và bảo vệ biên giới nhằm ngăn chặn nguy cơ lan tỏa xung đột, bao gồm cả dòng người tị nạn và các hoạt động tội phạm xuyên biên giới, sẽ ngày càng trở nên cấp thiết.

Trong trường hợp xung đột vũ trang kéo dài, Việt Nam sẽ buộc phải đánh giá lại tổng thể môi trường an ninh khu vực, từ đó có thể cân nhắc điều chỉnh chính sách quốc phòng nhằm thích ứng với các thay đổi trong cục diện an ninh khu vực.

Tổng kết

Cuộc xung đột biên giới giữa Thái Lan và Cambodia trong tháng 7/2025 đã trở thành một trong những thử thách nghiêm trọng nhất đối với hòa bình và ổn định khu vực Đông Nam Á trong nhiều thập kỷ qua. Mặc dù thỏa thuận ngừng bắn đã được ký kết dưới sự trung gian của Malaysia, những tác động sâu rộng của cuộc xung đột vẫn tiếp tục định hình lại cục diện chính trị và ngoại giao trong khu vực.

Đào Đình Đức

---

Tài liệu tham khảo

^[1] Linh, Q. (2025 Đụng độ vũ trang tại biên giới, Thủ tướng Thái Lan – Campuchia cam kết hạ nhiệt căng thẳng. VTV Online. Retrieved July 27, 2025, from https://vtv.vn/the-gioi/dung-do-vu-trang-tai-bien-gioi-thu-tuong-thai-lan-campuchia-cam-ket-ha-nhiet-cang-thang-20250529172552729.htm

^[2] Toàn, T. (2025). Thái Lan – Campuchia đồng ý lui quân ít nhất 200m hạ nhiệt căng thẳng. VOH Online. Retrieved July 27, 2025, from https://voh.com.vn/the-gioi/thai-lan-campuchia-dong-y-lui-quan-it-nhat-200m-ha-nhiet-cang-thang-597095.html

^[3] Quỳnh, V. (2025). Căng thẳng gia tăng, Thái Lan đóng cửa biên giới với Campuchia. Đại biểu Nhân dân. Retrieved July 27, 2025, from
https://daibieunhandan.vn/cang-thang-gia-tang-thai-lan-dong-cua-bien-gioi-voi-campuchia-10377271.html#:~:text=Trong%20m%E1%BB%99t%20tuy%C3%AAn%20b%E1%BB%91%20%C4%91%C6%B0a%20ra%20v%C3%A0o%20cu%E1%BB%91i,gi%E1%BB%9Bi%20Campuchia%2C%20v%C3%AC%20lo%20ng%E1%BA

^[4]  Phương, A. (2025). 8 bộ trưởng Thái Lan từ chức sau khi đảng lớn thứ hai rút khỏi chính phủ. VTC News. Retrieved July 27, 2025, from https://vtcnews.vn/8-bo-truong-thai-lan-tu-chuc-sau-khi-dang-lon-thu-hai-rut-khoi-chinh-phu-ar949709.html

^[5] Quang, Đ. (2025). Thủ tướng Thái Lan Paetongtarn bị đình chỉ chức vụ. VietnamFinance. Retrieved July 27, 2025, from https://vietnamfinance.vn/thu-tuong-thai-lan-paetongtarn-bi-dinh-chi-chuc-vu-d129080.html

^[6] Thái, A. (2025). Thái Lan trục xuất đại sứ Campuchia, rút đại sứ tại Phnom Penh. VOV. Retrieved July 27, 2025, from https://vov.vn/the-gioi/thai-lan-truc-xuat-dai-su-campuchia-rut-dai-su-tai-phnom-penh-post1217185.vov

^[7] Thông tấn xã Việt Nam. (2025). Campuchia hạ cấp quan hệ ngoại giao với Thái Lan. VTV.vn. Retrieved July 27, 2025, from https://vtv.vn/campuchia-ha-cap-quan-he-ngoai-giao-voi-thai-lan-100250724102549088.htm

^[8] Hạ, N. (2025). Căng thẳng Thái Lan-Campuchia: Tên lửa rơi trúng cửa hàng tiện lợi, khói nghi ngút tại hiện trường; cảnh báo tổn hại di sản văn hóa thế giới. baoquocte. Retrieved July 27, 2025, from https://baoquocte.vn/cang-thang-thai-lan-campuchia-ten-lua-roi-trung-cua-hang-tien-loi-khoi-nghi-ngut-tai-hien-truong-canh-bao-ton-hai-di-san-van-hoa-the-gioi-322103.html

^[9]  Phạm, G. (2025). Tiêm kích F-16 Thái Lan tấn công loạt mục tiêu Campuchia. VnExpress. Retrieved July 27, 2025, from https://vnexpress.net/tiem-kich-f-16-thai-lan-tan-cong-loat-muc-tieu-campuchia-4919048.html

^[10] Reuters. (2025). Thailand and Cambodia agree to ceasefire – Malaysia PM. Reuters. Retrieved July 28, 2025, from https://www.reuters.com/world/china/thailand-cambodia-agree-ceasefire-malaysia-pm-2025-07-28/  

^[11] ISEAS. (2025). 2025/6 “Ominous Political Storm Gathers Over Thai-Cambodian Dispute in Gulf of Thailand” by Termsak Chalermpalanupap. ISEAS-Yusof Ishak Institute. Retrieved July 27, 2025, from https://www.iseas.edu.sg/articles-commentaries/iseas-perspective/2025-6-ominous-political-storm-gathers-over-thai-cambodian-dispute-in-gulf-of-thailand-by-termsak-chalermpalanupap/

^[12] REGALADO, F. (2024 Thailand’s latest Shinawatra PM walks the same economic, political tightrope. Nikkei Asia. Retrieved July 29, 2025, from https://asia.nikkei.com/Spotlight/Asia-Insight/Thailand-s-latest-Shinawatra-PM-walks-the-same-economic-political-tightrope

^[13] Bangkok Post. (2025). Actions speak louder than words. Bangkok Post. Retrieved July 27, 2025, from https://www.bangkokpost.com/thailand/politics/3075988/actions-speak-louder-than-words

^[14] The Diplomat. (2024). Cambodia to Break Ground on Contentious Canal Project in August. The Diplomat. Retrieved July 29, 2025, from https://thediplomat.com/2024/05/cambodia-to-break-ground-on-contentious-canal-project-in-august/

^[15] Nation Thailand. (2025). No ‘yes’ given to Trump over ceasefire call, says Thai deputy defence minister. The Nation. Retrieved July 28, 2025, from https://www.nationthailand.com/news/asean/40053154

^[16] Nation Thailand. (2025). Cambodia and Thailand agree to immediate ceasefire from midnight. The Nation. Retrieved July 28, 2025, from https://www.nationthailand.com/news/asean/40053225 

^[17] Feith, P. (2007). Mission Not So Impossible The Aceh Monitoring Mission and Lessons learned for the EU. Bibliothek der Friedrich-Ebert-Stiftung. Retrieved July 28, 2025, from https://library.fes.de/pdf-files/id/04786.pdf

^[18] Thanh, M. (2017). Việt Nam-Campuchia vun đắp mối quan hệ ổn định, bền vững. Bộ Kế hoạch và Đầu tư. Retrieved July 27, 2025, from https://www.mpi.gov.vn/portal/Pages/2017/Viet-Nam-Campuchia-vun-dap-moi-quan-he-on-dinh-ben-190313.aspx

^[19] Hà, V. (2025). Việt Nam – Thái Lan chính thức nâng cấp quan hệ lên ‘Đối tác Chiến lược toàn diện’. Báo Chính phủ. Retrieved July 27, 2025, from https://baochinhphu.vn/viet-nam-thai-lan-chinh-thuc-nang-cap-quan-he-len-doi-tac-chien-luoc-toan-dien-102250516141418697.htm