Vai trò trung tâm của ASEAN (ASEAN centrality) đề cập đến vị trí trung tâm và vai trò lãnh đạo của ASEAN trong việc duy trì đối thoại và hợp tác với các đối tác tại các diễn đàn đa phương ở khu vực Châu Á – Thái Bình Dương. Một số diễn đàn nổi bật mà ở đó ASEAN thể hiện rõ tính trung tâm thông qua việc giữ vai trò điều phối hoặc trung gian quan trọng có thể kể đến như Diễn đàn khu vực ASEAN (ARF), Hội nghị thượng đỉnh Đông Á (EAS), ASEAN cộng ba (APT), Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng (ADMM-Plus), Diễn đàn Hàng hải ASEAN mở rộng (EAMF), Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP),…
Vai trò trung tâm của ASEAN góp phần xây dựng các nền tảng đối thoại về nhiều vấn đề an ninh nhạy cảm, hợp tác trong các lĩnh vực văn hóa, xã hội. Từ đó, các quốc gia có cơ hội đàm phán, thảo luận nhằm giảm bớt ngờ vực, cùng chung tay vì một cộng đồng ổn định và phát triển. Tuy nhiên, những hạn chế về năng lực thể chế, bất đồng nội bộ cùng với sự trỗi dậy của nhiều nhóm đa phương nhỏ khác đặt ra thách thức lớn về tính hiệu quả của vai trò trung tâm ASEAN. Cụ thể, theo Điều 14 Hiệp ước Hữu nghị và Hợp tác (TAC) được các quốc gia thành viên ký kết từ năm 1976, ASEAN cam kết thành lập Hội đồng cấp cao có vai trò trung gian, hòa giải và điều tra. Tuy nhiên, với cơ chế đồng thuận và nguyên tắc không can thiệp vào công việc nội bộ lẫn nhau, ASEAN gặp nhiều khó khăn để thực hiện và điều khoản này vẫn chưa được kích hoạt. Từ cuộc tranh chấp giữa Thái Lan – Cambodia về vùng đất xung quanh đền Preah Vihear trên biên giới năm 2011, cuộc khủng hoảng chính trị Myanmar tháng 2/2021 cho đến gần đây nhất là cuộc xung đột giữa Thái Lan và Cambodia tháng 7/2025, ASEAN chỉ đưa ra những tuyên bố chứ chưa thật sự thể hiện được vai trò trung tâm của mình. Vấn đề này dấy lên lo ngại về những cam kết và thực thi của ASEAN đối với khu vực.
Dan Thuy
Tài liệu tham khảo
- ASEAN. (2008). ASEAN Charter (PDF). ASEAN Secretariat. https://asean.org/wp-content/uploads/images/archive/publications/ASEAN-Charter.pdf
- Seixas, P. C., Mendes, N. C., & Lobner, N. (2023). The Paradox of ASEAN Centrality: Timor-Leste Betwixt and Between. Brill.
- e‑IR. (2025, March 26). ASEAN centrality and its narratives in an evolving regional order. E-International Relations. https://www.e-ir.info/2025/03/26/asean-centrality-and-its-narratives-in-an-evolving-regional-order/
- Lin, J., & Martinus, M. (2025, 28 July). The Thailand‑Cambodia border crisis is ASEAN’s moment of truth. FULCRUM. Truy cập ngày 1/8/2025, từ https://fulcrum.sg/the-thailand-cambodia-border-crisis-is-aseans-moment-of-truth/
- Công an Nhân dân (Anh Duy). (2021, 1 February). Khủng hoảng chính trị ở Myanmar xảy ra do đâu?. Công an nhân dân. Truy cập ngày1/8/2025, từ https://congan.com.vn/quoc-te/thoi-su-quoc-te/khung-hoang-chinh-tri-o-myanmar-xay-ra-do-dau_106855.html
- Robinson, G. (2023, 25 April). The diminishing role of ASEAN in the Myanmar crisis. FULCRUM. Truy cập ngày 1/8/2025, từ https://fulcrum.sg/aseanfocus/the-diminishing-role-of-asean-in-the-myanmar-crisis
