Mở đầu

Trong thời gian gần đây, thế giới chứng kiến một bước ngoặt đầy kịch tính trong cục diện Trung Đông khi Mỹ tiến hành các cuộc không kích trực tiếp vào lãnh thổ Iran. Hành động quân sự bất ngờ này không chỉ làm gia tăng căng thẳng giữa Mỹ, Iran và Israel, mà còn kéo theo phản ứng lan rộng từ cộng đồng quốc tế, đặt ra hàng loạt câu hỏi về tính chính danh, hậu quả chiến lược và tác động pháp lý. Trong bối cảnh trật tự quốc tế đang đứng trước những thách thức nghiêm trọng về an ninh và luật pháp, sự kiện này trở thành một phép thử đối với vai trò của các cường quốc, cơ chế tập thể của Liên Hợp Quốc và nguyên tắc chủ quyền quốc gia. Cùng với đó, hành động này cũng làm xuất hiện nhiều phản ứng của các bên và để lại nhiều hàm ý sâu sắc cho Việt Nam trong việc hoạch định chính sách quốc phòng và đối ngoại.

1. Tổng quan về sự kiện

Vào ngày 21/6/2025, Mỹ đã tiến hành các cuộc không kích phối hợp, nhằm vào ba cơ sở hạt nhân lớn của Iran tại Fordow, Isfahan và Natanz. Các cuộc không kích liên quan đến các loại đạn dược dẫn đường chính xác, bao gồm bom phá boongke và tên lửa Tomahawk, nhằm mục đích làm tê liệt khả năng làm giàu hạt nhân của Iran. Đây đánh dấu lần đầu tiên Mỹ can thiệp quân sự trực tiếp vào một cuộc xung đột vốn chủ yếu diễn ra giữa Israel và Iran trước đó. Phản ứng trước động thái này, Iran đã phóng tên lửa đạn đạo nhằm vào Căn cứ Không quân Al Udeid tại Qatar, cơ sở quân sự lớn nhất của Mỹ ở Trung Đông. Dù không ghi nhận thương vong nhờ hệ thống đánh chặn hoạt động hiệu quả, hành động trả đũa của Iran đã làm gia tăng mức độ đối đầu quân sự trong khu vực. Các quốc gia vùng Vịnh như Bahrain, Kuwait và Qatar đã tạm thời đóng cửa không phận, thể hiện lập trường đoàn kết với Mỹ và mối lo ngại ngày càng gia tăng về sự lan rộng của cuộc xung đột. Trong khi đó, Israel tiếp tục mở rộng hoạt động quân sự bằng các cuộc tấn công riêng biệt vào các mục tiêu của Iran, bao gồm Nhà tù Evin ở Tehran và các trung tâm chỉ huy thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Những diễn biến này đã đẩy khu vực vào tình trạng đối đầu toàn diện, đặt ra thách thức nghiêm trọng đối với ổn định an ninh khu vực và làm gia tăng nguy cơ can thiệp quốc tế sâu rộng hơn.^{[1] [2] [3]} Quyết định tiến hành các cuộc không kích của Mỹ vào Iran đã thể hiện một sự đối lập rõ rệt với cam kết trước đó của Tổng thống Donald Trump trong chiến dịch tranh cử, khi ông nhiều lần tuyên bố sẽ theo đuổi chính sách đối ngoại không can thiệp và tránh để nước Mỹ tham gia vào  những cuộc chiến tranh tốn kém ở nước ngoài. Cũng trong các phát ngôn trước đây, ông nhấn mạnh việc rút Mỹ khỏi các điểm nóng ở Trung Đông như một ưu tiên chiến lược. Tuy nhiên, hành động cho phép tấn công quân sự lần này được thực hiện mà không thông qua sự phê chuẩn rõ ràng từ Quốc hội đã làm dấy lên nhiều chỉ trích về việc vượt quá thẩm quyền và làm gia tăng nguy cơ dẫn đến một cuộc xung đột khu vực rộng lớn hơn. Mặc dù Chính quyền Trump lập luận rằng các cuộc không kích là cần thiết nhằm ngăn chặn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân, nhưng điều này lại cho thấy một sự thay đổi đáng kể so với định hướng chính sách ban đầu là giảm sự hiện diện quân sự của Mỹ ở nước ngoài.^{[4] [5] [6]}

2. Phản ứng của thế giới và trong nước

Không chỉ dừng lại ở một số ảnh hưởng trong khu vực, nhiều quốc gia trên thế giới cũng có các phản ứng nhất định về vụ tấn công của Mỹ tại Iran. Đặc biệt hơn, hành động này cũng làm xuất hiện một số ý kiến trái chiều ở nội bộ nước Mỹ.

2.1. Phản ứng thế giới và khu vực

Những đối thủ của Mỹ như Nga và Trung Quốc đều có cùng điểm chung khi nhận định hành vi này có tính vi phạm pháp luật cao. Về phía Nga, Bộ Ngoại giao của nước này lên án việc Mỹ tấn công Iran và cho đây là một hành động không chỉ vi phạm chủ quyền khi tấn công lãnh thổ một quốc gia mà còn vi phạm Hiến chương Liên hợp quốc, các nghị quyết của Hội đồng Bảo an và luật pháp quốc tế. Thêm vào đó, Phó Chủ tịch Hội đồng An ninh Nga Dmitry Medvedev cũng cho rằng cuộc tấn công này chỉ gây thiệt hại tương đối nhỏ và sẽ không cản Iran tiếp tục theo đuổi việc sử dụng vũ khí hạt nhân. Song song với đó, Bộ ngoại giao Trung Quốc cũng có cùng quan điểm khi cho rằng hành vi này có tính vi phạm các luật pháp quốc tế cao và nhận định thêm về ảnh hưởng của vụ việc đến tình hình leo thang xung đột tại Trung Đông. Trung Quốc kêu gọi các bên xung đột, đặc biệt là Israel, nhanh chóng đạt được thỏa thuận ngừng bắn cũng như đảm bảo an toàn cho người dân và bắt đầu đối thoại đàm phán. Quốc gia này cũng khẳng định bản thân sẵn sàng hợp tác với cộng đồng quốc tế để phục hồi hòa bình, ổn định và công lý tại khu vực Trung Đông. ^[7]

Bên cạnh đó, các tổ chức khu vực và quốc tế cũng lên án hành động tấn công của Mỹ đối với các cơ sở hạt nhân của Iran. Liên Hợp Quốc (UN) sau vụ việc cho biết hành động báo hiệu một nguy cơ dẫn đến tình trạng hai bên trả thù lẫn nhau. Tổng Thư ký UN António Guterres đặc biệt nhấn mạnh việc hành động tức thì là hoàn toàn cần thiết để ngừng cuộc xung đột giữa các bên và quay lại đàm phán nghiêm túc.^[8] Song song với đó, Tổng Giám đốc Rafael Grossi của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) cảnh báo các đại sứ rằng nếu không nắm bắt cơ hội để quay lại đối thoại thì hậu quả là sự hủy diệt “ngoài sức tưởng tượng” và nỗ lực phổ biến một thế giới không vũ khí hạt nhân hiện tại có thể sụp đổ.^[9] Về phía Liên minh Châu Âu (EU), Chủ tịch Ủy ban Châu Âu Ursula von der Leyen chia sẻ trên mạng xã hội X rằng đàm phán là cách duy nhất để chấm dứt khủng hoảng này. Cùng với đó, Kaja Kallas, phó Chủ tịch Ủy ban Châu Âu của EU đã nhận định trong cuộc họp ngày 23/6 với Bộ trưởng Iran rằng để giảm căng thẳng xung đột, các bên cần phải có một giải pháp ngoại giao. Bà nhận định “Châu Âu đã và sẽ luôn có một vị trí quan trọng. Nếu Iran sẵn sàng nói chuyện với chúng tôi thì chúng tôi phải tận dụng thời cơ này”. Quan điểm đó cũng được Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Đức Johann Wadephul nhấn mạnh khi ông cho rằng châu Âu có một vị trí vững vàng và thậm chí cho biết “Iran chỉ đồng ý đàm phán với châu Âu”. Tuy nhiên, Wadephul cũng nhận mạnh tầm quan trọng của Mỹ trong cuộc đàm phán. Ở một mặt khác, đa số các bộ trưởng trong cuộc họp nêu trên đều có quan điểm trung hòa và không hoàn toàn khẳng định liệu sự tham gia của Mỹ trong cuộc đàm phán có đem đến lợi ích nhất định nào không.^[10] Xu hướng kêu gọi thuyên giảm căng thẳng của vụ việc cũng được nêu lên bởi Ủy ban Đối ngoại Châu Âu (ECFR) với mong muốn chính phủ các nước Châu Âu thúc đẩy chính phủ 2 nước xung đột tìm lối thoát hòa giải trước khi cuộc xung đột biến thành chiến tranh khu vực.^[11]

2.2. Phản ứng trong nước

Ở một khía cạnh khác, vụ tấn công cũng tạo nên các luồng ý kiến trái chiều trong nội bộ nước Mỹ từ cả 2 đảng và một số bên liên quan. Từ phía những người ủng hộ Trump, họ thể hiện nhiều ý kiến khác nhau với cả ý kiến ủng hộ nhiệt tình đến giận dữ và mệt mỏi. Tuy nhiên, đa số đều thể hiện sự lo lắng về những hành động tiếp theo của Trump. Một số cho biết bản thân không còn tin Donald Trump như trước do mục tiêu bầu chọn ban đầu của họ hướng đến việc ông hứa hẹn sẽ không can thiệp vào khu vực Trung Đông, điển hình như quan điểm chỉ trích của ông về chiến tranh Iraq. Thêm vào đó, một số quan điểm khác cho rằng hành động của Mỹ vẫn có thể chấp nhận được, tuy nhiên không nên can thiệp quá sâu.^[12] Ở một mặt khác, một số đại diện của Đảng Dân chủ tại Hạ viện cáo buộc Tổng thống Trump đẩy Mỹ vào chiến tranh.^[13] Lãnh đạo đảng Dân chủ tại Hạ viện Hoa Kỳ Hakeem Jeffries cho biết: “Tổng thống Trump đã đánh lừa cả nước về ý định của mình, không xin phép quốc hội để sử dụng vũ lực quân sự và khiến nước Mỹ có nguy cơ vướng vào một cuộc chiến có khả năng gây thảm họa ở Trung Đông”. Ông cũng cho rằng Trump phải chịu tất cả trách nhiệm vì hành vi quân sự đơn phương của mình. Cùng với đó, đại diện đảng Dân chủ Alexandria Ocasio-Cortez của New York cho biết quyết định ném bom Iran mà không được cấp phép này đã vi phạm Hiến pháp và Quyền chiến tranh của Quốc hội một cách nghiêm trọng. Bà cũng cáo buộc hành động của Trump là bốc đồng khi đã mạo hiểm phát động một cuộc chiến có thể khiến Mỹ phải tham chiến trong nhiều năm .^[14]

Phản ứng của thế giới và nội bộ đối với hành vi của Trump có thể được nói là mang tính cảnh báo cho tính nghiêm trọng của hành động tấn công này. Tuy vậy, có thể thấy, đa số các phản ứng đều giữ thế cân bằng với nhận định chỉ trích và lên án và ít những hành động cụ thể để xử lý hay ngăn chặn diễn biến của những hành vi tương tự.

3. Tác động đến khu vực và thế giới

3.1. Đối với an ninh khu vực Trung Đông

Các cuộc tấn công quân sự gần đây của Mỹ nhằm vào các cơ sở hạt nhân của Iran đã làm thay đổi đáng kể cục diện an ninh tại Trung Đông, đồng thời đẩy mạnh căng thẳng giữa Israel và Iran. Là đồng minh then chốt của Israel, Mỹ đã tăng cường hiện diện quân sự và phối hợp chặt chẽ trong các chiến dịch nhằm kiềm chế chương trình hạt nhân của Iran. Một số quốc gia như Bahrain, Kuwait và Qatar đã công khai ủng hộ hành động của Mỹ bằng cách đóng cửa không phận đối với Iran và hỗ trợ hậu cần. Tuy nhiên, họ vẫn giữ thái độ dè chừng vì lo ngại bị kéo vào một cuộc xung đột lớn có thể gây rối loạn kinh tế, đặc biệt trong bối cảnh các nền kinh tế này phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu dầu mỏ. Theo Charles Lister, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Trung Đông (MEI), các nước Ả Rập vùng Vịnh đang chọn cách tiếp cận “cẩn trọng và cân bằng” vì họ “không muốn trở thành chiến trường cho một cuộc chiến tranh ủy nhiệm giữa Mỹ, Iran và Israel”.^{[15] [16] [17]}

Sự khác biệt trong cách nhìn nhận Iran giữa Israel và các nước Ả Rập vùng Vịnh cũng tạo ra thách thức chiến lược cho Mỹ. Trong khi Israel xem Iran là mối đe dọa cần bị vô hiệu hóa bằng hành động quân sự, thì các quốc gia vùng Vịnh lại ưu tiên ổn định khu vực và an toàn năng lượng. Mối lo ngại của họ là các đòn đáp trả phi đối xứng từ Iran thông qua lực lượng ủy nhiệm tại Iraq, Lebanon và Yemen, có thể mở rộng chiến sự sang lãnh thổ của họ hoặc làm gián đoạn các tuyến vận tải năng lượng quan trọng như Eo biển Hormuz.^{[18] [19]} Ryan Crocker, cựu đại sứ Mỹ và hiện là chủ tịch danh dự tại RAND cảnh báo rằng các hành động quân sự của Mỹ và Israel có thể khiến Iran phản ứng bằng cách tấn công căn cứ Mỹ ở vùng Vịnh hoặc đe dọa đóng cửa Eo biển Hormuz. Điều này sẽ “kéo các quốc gia vùng Vịnh vào một cuộc xung đột mà họ không hề mong muốn”, đồng thời “kích hoạt một chu kỳ trả đũa và chạy đua vũ trang khu vực”.^[20] Bên cạnh nguy cơ quân sự, xung đột còn làm dấy lên lo ngại về căng thẳng giáo phái. Các cộng đồng người Shia tại Bahrain hay khu vực phía Đông Ả Rập Xê Út có thể trở thành điểm nóng bất ổn nội bộ nếu Iran chọn cách thúc đẩy ảnh hưởng thông qua bản sắc tôn giáo. Điều này có thể làm suy yếu tiến trình hội nhập khu vực và đe dọa trực tiếp tới an ninh nội địa các quốc gia này.^{[21] [22]}

Cuộc đối đầu Mỹ và Iran đe dọa các nỗ lực ổn định hóa và phát triển kinh tế dài hạn ở Trung Đông. Các quốc gia thuộc Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) thời gian qua đã đầu tư lớn vào các dự án hậu xung đột từ thương mại, cơ sở hạ tầng đến chuyển đổi năng lượng.^{[23] [24]} Nhưng theo bà Mona Yacoubian (Trung tâm CSIS), “xung đột nếu kéo dài hoặc leo thang có thể buộc các nước phải chọn phe, làm sụp đổ thế cân bằng ngoại giao mong manh và khiến tầm nhìn Trung Đông hậu chiến bị đẩy lùi”.^[25] Ngoài ra, thị trường năng lượng toàn cầu cũng đứng trước nguy cơ bị tác động dây chuyền. Bất kỳ sự gián đoạn nào tại các tuyến đường vận chuyển dầu đều có thể ảnh hưởng đến giá năng lượng và đẩy các nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu dầu vào thế khó. Lister cảnh báo: “Một cuộc khủng hoảng năng lượng bắt nguồn từ khu vực này không chỉ là vấn đề Trung Đông, mà sẽ trở thành bài toán toàn cầu”. ^[26]

Cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran không chỉ định hình lại an ninh khu vực, mà còn đặt ra bài toán chiến lược cho Mỹ trong việc duy trì liên minh với Israel mà không làm rạn nứt quan hệ với các đối tác Ả Rập. Mỹ buộc phải lựa chọn giải pháp ngoại giao linh hoạt hơn, kết hợp răn đe quân sự với đối thoại đa phương nhằm hướng tới một khuôn khổ an ninh ổn định và bền vững cho Trung Đông để tránh một cuộc chiến khu vực toàn diện.

3.2. Vai trò của luật pháp quốc tế

Với tư cách là thành viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, đáng lẽ ra Mỹ phải có nghĩa vụ đặc biệt trong việc duy trì hòa bình và an ninh quốc tế. Tuy nhiên, hành động đơn phương ném bom lãnh thổ Iran ngày 22/6 vừa qua, nhằm vào các cơ sở bị cáo buộc liên quan đến chương trình hạt nhân, đã vi phạm nghiêm trọng luật pháp quốc tế.^[27] Thêm vào đó, việc Nhà Trắng phớt lờ cơ chế tập thể của Liên Hợp Quốc và sử dụng vũ lực quân sự ngoài khuôn khổ Hiến chương không chỉ làm suy yếu tính chính danh của Hội đồng Bảo an, mà còn đặt ra tiền lệ nguy hiểm, làm xói mòn niềm tin vào trật tự pháp lý toàn cầu.

Trên khía cạnh pháp lý, việc Mỹ tiến hành không kích các cơ sở hạt nhân ở Iran, một quốc gia có chủ quyền và là thành viên của Liên Hợp Quốc là hành vi sử dụng vũ lực quân sự không được phép, vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc không sử dụng vũ lực, một trụ cột của luật pháp quốc tế hiện đại, thuộc phạm vi điều chỉnh của Điều 2, Khoản 4. Theo đó, nó bị coi là vi phạm jus cogens, quy phạm bắt buộc của luật quốc tế. Cụ thể, Điều 2, Khoản 4 của Hiến chương Liên Hợp Quốc quy định rõ rằng các quốc gia thành viên “phải kiềm chế không đe dọa hoặc sử dụng vũ lực” nhằm chống lại “sự toàn vẹn lãnh thổ hoặc độc lập chính trị” của quốc gia khác. Cùng với đó, Điều 2, Khoản 3 yêu cầu các quốc gia “giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, bảo đảm không gây tổn hại đến hòa bình và an ninh quốc tế”.^[28] Ngoài ra, theo Nghị quyết 3314 (XXIX) của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, hành vi xâm lược được định nghĩa là việc sử dụng vũ lực vũ trang chống lại chủ quyền hoặc toàn vẹn lãnh thổ của quốc gia khác, trái với Hiến chương. Việc Mỹ là bên khởi đầu sử dụng vũ lực nếu đạt mức độ nghiêm trọng sẽ cấu thành bằng chứng prima facie của hành vi xâm lược.^[29]

Tuy vậy, Hiến chương Liên Hợp Quốc có quy định một số ngoại lệ cho việc sử dụng vũ lực, đặc biệt trong Chương VII với các Điều 39, 41 và 42. Đây thường là cơ sở mà các cường quốc viện dẫn và đôi khi diễn giải sai lệch để biện minh cho hành vi vi phạm. Tuy nhiên, việc sử dụng vũ lực theo Chương VII chỉ hợp pháp khi có sự cho phép rõ ràng của Hội đồng Bảo an. Theo Điều 39, trước tiên Hội đồng phải xác định có tồn tại mối đe dọa hòa bình, vi phạm hòa bình hoặc hành động xâm lược. Sau đó, theo Điều 41, có thể áp dụng biện pháp phi quân sự chỉ khi các biện pháp này không đủ hiệu quả, Hội đồng mới có thể cho phép hành động quân sự theo Điều 42. Việc một quốc gia đơn phương sử dụng vũ lực mà không được Hội đồng phê chuẩn là hành vi vi phạm luật pháp quốc tế.² Khi Hội đồng Bảo an không thể hành động do quyền phủ quyết, khoảng trống pháp lý phát sinh thường bị các quốc gia mạnh lợi dụng, từ đó làm suy yếu hệ thống an ninh tập thể toàn cầu. Do vậy, việc Mỹ, một thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an đã đơn phương phát động tấn công mà không thông qua tham vấn và phê chuẩn của các thành viên còn lại đã thể hiện rõ sự xem nhẹ vai trò của cơ chế an ninh tập thể. Hành động này không chỉ vi phạm trình tự pháp lý bắt buộc theo Hiến chương Liên Hợp Quốc mà còn góp phần làm xói mòn tính chính danh của Hội đồng Bảo an và trật tự pháp lý quốc tế nói chung.

Khác với chính quyền Tổng thống Donald Trump, rất nhiều nhà lập pháp Mỹ cho rằng, Mỹ không hề bị đe dọa bởi Iran. Theo đó, Đại diện của Đảng Cộng hòa tại Kentucky, Thomas Massie và Ro Khanna Đại diện Đảng Dân chủ tại California cho biết đây là hành động mà Nhà Trắng nhảy vào một cuộc chiến tranh theo sự thúc đẩy của Donald Trump, mà không có bất kỳ lợi ích an ninh quốc gia cấp thiết nào khiến Mỹ phải hành động theo cách này, đặc biệt là khi không có cuộc tranh luận và bỏ phiếu tại Quốc hội.^[30] Ngay cả trong trường hợp Iran thực sự là mối đe dọa đối với an ninh của Mỹ, luật pháp quốc tế vẫn chỉ cho phép sử dụng vũ lực trong những điều kiện nhất định. Điều 51 của Hiến chương Liên Hợp Quốc quy định rằng các quốc gia chỉ có thể thực hiện “quyền tự vệ cá nhân hoặc tập thể” khi bị tấn công vũ trang, và chỉ trong thời gian chờ Hội đồng Bảo an thực hiện các biện pháp cần thiết để duy trì hòa bình và an ninh quốc tế. Tuy nhiên, khái niệm “quyền tự vệ” thường bị các quốc gia, đặc biệt là các cường quốc, cố tình diễn giải sai. Cần phân biệt giữa “tự vệ phủ đầu” và “chiến tranh phòng ngừa”. “Tự vệ phủ đầu” là việc sử dụng vũ lực nhằm đáp trả một mối đe dọa sắp xảy ra, khi cuộc tấn công là không thể tránh khỏi, tức thì và áp đảo. Cách hiểu này được chấp nhận một cách hạn chế trong luật quốc tế tập quán. Trong khi đó, “chiến tranh phòng ngừa” là hành vi sử dụng vũ lực nhằm ngăn chặn một mối đe dọa tiềm tàng trong tương lai chưa rõ ràng. Đây là hành động bị cấm, vì bị coi là xâm lược theo luật pháp quốc tế.^[31]

Do đó, ngay cả khi giả định Iran thực sự tạo ra mối đe dọa bởi chương trình hạt nhân, thì việc Mỹ đơn phương sử dụng vũ lực vẫn không thể được biện minh hợp pháp, vì hành vi đó nằm trong phạm trù “chiến tranh phòng ngừa”, vốn bị coi là bất hợp pháp và cấu thành hành động xâm lược theo luật pháp quốc tế. Hơn nữa, trên thực tế, mức độ phát triển hạt nhân của Iran chưa đủ để chứng minh mối đe dọa hiện hữu và tức thời. Iran mới chỉ làm giàu uranium ở mức 60%, vẫn dưới ngưỡng 90% cần thiết cho sản xuất vũ khí hạt nhân.^[32] Điều này càng làm suy yếu tính chính đáng của bất kỳ tuyên bố nào nhằm biện minh cho hành động quân sự của Mỹ.

Trường hợp Mỹ sử dụng vũ lực đơn phương đối với Iran đã gợi lại một tiền lệ đáng chú ý khác liên quan đến một thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc: cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine. Việc nhắc đến trường hợp này nhằm so sánh trực tiếp về việc sử dụng vũ lực ngoài khuôn khổ cho phép của Hiến chương Liên Hợp Quốc. Theo quan điểm của Nga, hành động quân sự tại Ukraine nhằm bảo vệ cộng đồng người nói tiếng Nga ở vùng Donbass và ngăn chặn nguy cơ Ukraine gia nhập NATO.^{[33] [34]} Tuy nhiên, các lập luận pháp lý này đã bị giới chuyên gia luật quốc tế và Tòa án Công lý Quốc tế bác bỏ.^{[35] [36]} Việc can thiệp quân sự dựa trên yêu cầu từ các chủ thể mà tư cách phi nhà nước chưa được công nhận rộng rãi là không có đủ cơ sở vững chắc trong luật quốc tế hiện hành. Thêm vào đó, lo ngại về sự mở rộng của NATO dù mang tính chiến lược đối với Nga không thỏa mãn tiêu chí của “tự vệ phủ đầu” như được chấp nhận hạn chế trong thông lệ quốc tế, và do đó, rơi vào phạm trù “chiến tranh phòng ngừa”, một hành động bị coi là bất hợp pháp theo luật pháp quốc tế.

Hai trường hợp Mỹ tại Iran và Nga tại Ukraine dù khác biệt về bối cảnh và lập luận, đều cho thấy điểm chung là việc các cường quốc thành viên của Hội đồng Bảo an có xu hướng viện dẫn mối đe dọa an ninh để biện minh cho hành động đơn phương sử dụng vũ lực, vượt ra ngoài cơ chế tập thể. Điều này không chỉ làm suy giảm vai trò điều phối của Hội đồng Bảo an mà còn đặt ra những thách thức nghiêm trọng đối với tính hiệu lực và tính ràng buộc của luật pháp quốc tế trong thế kỷ XXI. Hệ quả là sự gia tăng hoài nghi và thiếu lòng tin giữa các quốc gia trong hệ thống quốc tế hiện nay.

3.3. Kiến tạo hòa bình bằng chiến tranh

Liên quan đến các hoạt động quân sự do Mỹ tiến hành nhằm vào Iran, trong tuyên bố đăng tải trên mạng xã hội Truth Social ngày 24/6, Tổng thống Mỹ Donald Trump thông báo rằng: “Iran và Israel đã hoàn toàn nhất trí đi đến một lệnh ngừng bắn toàn diện, sẽ chính thức có hiệu lực sau khoảng sáu giờ, khi cả hai bên hoàn tất các nhiệm vụ còn lại”. Vài giờ sau, ông Trump tiếp tục khẳng định: “Lệnh ngừng bắn đã có hiệu lực. Đừng vi phạm lệnh ngừng bắn!”.^{[37] [38]} Nếu lệnh ngừng bắn này thực sự được tuân thủ một cách nghiêm túc và dẫn đến việc thiết lập hòa bình giữa Iran và Israel, thì điều đó lại đặt ra một tiền lệ nguy hiểm với nền hòa bình được xây dựng trên cơ sở sức mạnh.

“Hòa bình thông qua sức mạnh” hàm ý rằng việc thể hiện khả năng quân sự áp đảo sẽ có tác dụng răn đe, từ đó ngăn chặn xung đột vũ trang. Tuy nhiên, cách tiếp cận này mặc nhiên thiết lập một mối quan hệ nhân quả trong đó sức mạnh là điều kiện tiên quyết để duy trì hòa bình. Trên thực tế, việc tích lũy và phô trương sức mạnh quân sự, dù không có ý định gây hấn, vẫn có thể bị các quốc gia khác diễn giải như một hành vi mang tính đe dọa.^[39] Cách hiểu này dễ dẫn đến một tình huống được gọi là “lưỡng nan an ninh”, trong đó nỗ lực của một quốc gia nhằm tăng cường an ninh lại vô tình làm gia tăng cảm giác bất an của các quốc gia láng giềng, buộc họ cũng phải nâng cấp năng lực quân sự nhằm cân bằng. Hệ quả là một cuộc chạy đua vũ trang có thể nổ ra, kéo theo sự ngờ vực lẫn nhau và làm gia tăng căng thẳng trong khu vực hoặc toàn cầu.^[40]

Theo đó, lệnh ngừng bắn được thiết lập có thể được xem là một thành công chiến thuật tạm thời trong chính sách của Tổng thống Trump, thể hiện khả năng cưỡng chế của Mỹ trong việc buộc Iran phải nhân nhượng trong bối cảnh khủng hoảng. Biện pháp này tạm thời làm dịu tình hình và giảm thiểu các cuộc tấn công trực tiếp nhằm vào Israel. Tuy nhiên, những rủi ro nghiêm trọng và hệ lụy khó lường có thể làm xói mòn bất kỳ triển vọng nào về một nền hòa bình bền vững. Trước hết, các cuộc tấn công quân sự, đặc biệt là nếu gây ra thương vong đối với dân thường không chỉ bị xem là vi phạm luật pháp quốc tế, mà còn có nguy cơ kích thích tâm lý thù địch và thúc đẩy quá trình cực đoan hóa trong xã hội Iran. Điều này có thể dẫn đến việc gia tăng các hoạt động của các lực lượng phi nhà nước do Iran hậu thuẫn. Thứ hai, mặc dù một trong những mục tiêu chính của hành động quân sự là ngăn chặn chương trình hạt nhân của Iran, nhưng chính hành động này có thể gây phản tác dụng, khiến Iran rút khỏi Hiệp ước Không phổ biến Vũ khí Hạt nhân (NPT) và đẩy mạnh phát triển năng lực hạt nhân như một biện pháp răn đe cuối cùng. Kịch bản này đã bắt đầu manh nha khi Nghị sĩ Ebrahim Rezaei, thành viên Ủy ban An ninh Quốc gia và Chính sách Đối ngoại của Quốc hội Iran, tuyên bố sau cuộc tấn công của Mỹ rằng phần lớn thành viên ủy ban chỉ trích vai trò của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) và kêu gọi đình chỉ hợp tác với tổ chức này. Ông cũng cho biết trong kỳ họp quốc hội sắp tới, một trong những đề xuất quan trọng là xem xét lại việc tiếp tục tham gia NPT và khả năng rút khỏi hiệp ước này.^[41]

Một quyết định như vậy có thể dẫn đến một Trung Đông sở hữu vũ khí hạt nhân, từ đó làm gia tăng đáng kể nguy cơ xung đột quân sự trong tương lai. Sau cùng, bất kỳ nền hòa bình nào đạt được thông qua sự cưỡng chế quân sự đều mang tính tạm thời và bấp bênh, bởi nó không giải quyết được các căn nguyên sâu xa của xung đột. Ngược lại, việc dựa vào sức mạnh quân sự làm công cụ chính sách có thể tạo ra những động lực mới cho xung đột và đối đầu kéo dài trong tương lai.

4. Hàm ý cho Việt Nam

Sự kiện Mỹ tấn công Iran cũng đề ra một số hàm ý cho Việt Nam, đặc biệt là trong lĩnh vực quốc phòng an ninh. Thêm vào đó, cuộc tấn công cũng cho thấy những thách thức có thể thúc đẩy việc phát triển năng lượng hạt nhân của Việt Nam.

4.1. Chính sách quốc phòng bốn không

Việc can thiệp quân sự của Mỹ vào cuộc xung đột của Israel và Iran cũng đã cho thấy tầm quan trọng của việc bảo toàn an ninh quốc gia không chỉ đối với các quốc gia trong khu vực mà còn là thế giới nói chung. Với chính sách quốc phòng bốn không, Việt Nam hướng đến giữ vững hòa bình, chủ quyền quốc gia cũng như tránh bị cuốn vào các cuộc xung đột quốc tế và duy trì ổn định phát triển kinh tế, hợp tác quốc tế. Cụ thể hơn, Việt Nam nói không với tham gia liên minh quân sự, không liên kết với nước này để chống nước kia, không cho phép nước ngoài đặt căn cứ quân sự hoặc sử dụng lãnh thổ Việt Nam để chống lại nước khác và không sử dụng vũ lực hoặc đe dọa sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế.^[42] Chủ trương này đã bà Phạm Thu Hằng, phát ngôn viên của Bộ Ngoại giao Việt Nam, thể hiện qua thông báo chính thức của Việt Nam trước hành động của Mỹ. Theo đó, Việt Nam đã bày tỏ quan ngại sâu sắc về tình hình xung đột đang leo thang phức tạp tại khu vực Trung Đông với dấu hiệu đe dọa nghiêm trọng sự an toàn của thường dân cũng như hòa bình an ninh khu vực và thế giới.^[43] Nhận định này hoàn toàn đồng nhất với những chủ trương của chính sách quốc phòng bốn không khi đề cao hòa bình và duy trì ổn phát triển, hợp tác. Phát biểu cũng nêu rõ “Việt Nam kêu gọi các bên liên quan chấm dứt ngay các hành động quân sự, trong đó có việc tấn công vào cơ sở hạt nhân, tiếp tục các nỗ lực đàm phán, giải quyết các bất đồng bằng các biện pháp hòa bình, trên cơ sở luật pháp quốc tế, nhất là Hiến chương Liên hợp quốc, tôn trọng chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ của các quốc gia, luật nhân đạo quốc tế và quy định của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA)”.^[44] Điều này cũng đã phần nào thể hiện quan điểm tuân theo luật pháp quốc tế của Việt Nam trong các vấn đề xung đột trong quan hệ quốc tế, đặc biệt là ở khía cạnh ngoại giao. Ngoài ra, những phản ứng nhất quán của Việt Nam đối với những cuộc xung đột thế giới gần đây như xung đột Nga – Ukraine hay vụ tranh chấp lãnh thổ giữa Campuchia và Thái Lan vào tháng 5 vừa rồi cũng thể hiện tinh thần của chủ trương chính sách quốc phóng bốn không.^{[45] [46]} 

4.2. Đối ngoại quốc phòng

Về phía đối ngoại, Việt Nam đã thúc đẩy đối ngoại quốc phòng như một trụ cột của đối ngoại Đảng, ngoại giao Nhà nước và đối ngoại Nhân dân. Việt Nam củng cố hoạt động hợp tác quốc tế về quốc phòng trên bình diện song phương, nhất là hợp tác với các nước láng giềng, nước lớn cũng như đối tác chiến lược và đối tác toàn diện nhằm đạt được hiệu quả thiết thực.^[47] Điển hình nhất có thể thấy trong hoạt động đối ngoại quốc phòng trong năm vừa qua là những chương trình Giao lưu hữu nghị quốc phòng biên giới Việt – Lào, Việt – Trung và nổi bật nhất chính là Triển lãm Quốc phòng Quốc tế Việt Nam 2024.^[48] Tuy nhiên, với cục diện thế giới được dự đoán có sự chuyển biến nhanh, phức tạp theo hướng đa cực, đa trung tâm, đa tầng nấc và phân tuyến mạnh, xu thế phát triển về hòa bình, hợp tác đang đứng trước nhiều thách thức và ngày càng phức tạp hơn.^[49] Chính vì thế, Bộ Chính trị cũng đã chủ trương tiếp tục phát huy thực hiện nhiệm vụ đối ngoại quốc phòng với các giải pháp thiết thực, đồng bộ, toàn diện, theo hướng “chủ động, tích cực, linh hoạt, sáng tạo, thực chất và hiệu quả” của năm 2024.^[50] Những nhiệm vụ đề trên cũng có thể xem là một dự báo cho hành động của Việt Nam trong năm 2025 sắp đến đây khi tiếp tục bám sát chủ trương chính sách bốn không trong các hoạt động đối ngoại nói chung trên trường quốc tế. Chỉ riêng trong năm nay, Việt Nam đã tiến hành ký kết Đối tác Chiến lược Toàn diện với bốn quốc gia bao gồm New Zealand, Indonesia, Singapore và Thái Lan.^[51] Việc đẩy mạnh ký kết nâng cấp quan hệ với nhiều quốc gia từ đầu năm đến nay thể hiện tính nhất quán trong chính sách về đối ngoại của nước ta. Điều này càng củng cố quan điểm hội nhập quốc tế cùng với phát triển toàn diện như đã đề cập trong các chính sách của Việt Nam. Cùng với đó, việc ký kết này được được nhận định là khuôn khổ nhằm tập trung vào lợi ích của hai bên và đạt được lòng tin chiến lược để phát triển toàn diện, nhất là trong chính trị, quốc phòng, an ninh, kinh tế và thông tin tình báo.^[52]

Tuy nhiên, ở một khía cạnh khác, hoạt động đối ngoại quốc phòng có thể gặp nhiều thách thức khi các quốc gia đối tác của Việt Nam có xung đột và cạnh tranh với nhau. Việt Nam đã xây dựng mối quan hệ ngoại giao hợp tác với cả Iran và Mỹ, hai quốc gia hiện đang trong tình trạng căng thẳng tại khu vực Trung Đông. Cụ thể hơn, Việt Nam kỷ niệm 30 năm hoạt động ngoại giao Việt Nam – Mỹ cùng mong muốn thúc đẩy mở rộng hợp tác trên nhiều lĩnh lực, đặc biệt là kinh tế và an sinh.^[53] Ở khía cạnh còn lại, trong chiều hôm 24/6, Việt Nam đã tiếp đón đại diện của Iran với mục đích thúc đẩy quan hệ hữu nghị truyền thống tốt đệp và hợp tác nhiều mặt giữa hai nước, cụ thể hơn là ở công tác bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội.^[54] Có thể nói, hoạt động ngoại giao của Việt Nam với hai nước vừa có thể xem là biểu hiện cho lập trường quan điểm hòa bình vững chắc trước tình hình chính trị thế giới có nhiều biến động lớn.

4.3. Triển vọng phát triển năng lượng hạt nhân

Hành động tấn công của Mỹ vào các cơ sở hạt nhân của Iran cũng làm xuất hiện những mối lo ngại về an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống, cụ thể về vấn đề năng lượng của Việt Nam. Tại cuộc họp Thường trực Chính phủ vào ngày 23/6, các đại biểu đã nhấn mạnh trạng thái leo thang căng thẳng giữa Israel và Iran cùng hoạt động quân sự của Mỹ tại khu vực có thể gây ra những hậu quả toàn cầu như giá dầu, giá năng lượng tăng, chuỗi cung ứng và giao thông vận tải bị gián đoạn cùng với nguy cơ lạm phát tăng. Tuy mối quan hệ về kinh tế, thương mại và đầu tư giữa Việt Nam và khu vực Trung Đông là không lớn, nhưng hậu quả này cũng được cho là sẽ có tác động đến kinh tế thương mại Việt Nam. Theo nhận định của Nunzio De Filippis, nhà đồng sáng lập công ty vận chuyển CargoTrans, giá cả cả hàng hóa, xăng dầu và thời gian giao hàng sẽ tăng lên, tạo thêm áp lực cho những nhà cung cấp phải đẩy nhanh tiến độ để kịp đáp ứng nhu cầu. Thêm vào đó, ông cũng nhận định rằng những biến động này đã thể hiện rằng nền kinh tế Việt Nam vẫn còn dễ bị tổn thương do phụ thuộc chính vào xuất khẩu và điều này cũng đặt ra yêu cầu nâng cao sức mạnh tiêu dùng trong nước để tăng sức chống chịu trong bối cảnh quốc tế căng thẳng. Ở một mặt khác, Thủ tướng Phạm Minh Chính cũng cho đây là một cơ hội để Việt Nam thúc đẩy tái cấu trúc kinh tế thành một mô hình kinh tế xanh, nhanh, bền vững với thị trường, sản phẩm và chuỗi cung ứng đa dạng hơn.^[55] Từ đó có thể thấy tình hình căng thẳng tại khu vực Trung Đông hiện tại cũng đã mở ra một gợi ý phát triển năng lượng hạt nhân tại Việt Nam như là một mô hình thúc đẩy nền kinh tế xanh, bền vững về chuỗi cung ứng và tăng lợi thế cạnh tranh trên trường quốc tế.

Trong những năm gần đây, Việt Nam đã được nhận định là một trong số ít những quốc gia ASEAN sẵn sàng tiếp nhận năng lượng hạt nhân.^{[56] [57]} Theo Tiến sĩ Victor Nian thuộc Trung tâm Chiến lược năng lượng và tài nguyên Singapore (CSER), trong số các quốc gia Đông Nam Á, chỉ có Việt Nam và Thái Lan ở một khía cạnh nào đó có khả năng xây dựng một chương trình năng lượng hạt nhân mang tính quốc tế do đáp ứng được về điều kiện cơ sở hạ tầng, sức chống chọi và một số yếu tố khác.^[58] Điều này được khẳng định là khi nước tại khởi động chương trình điện hạt nhân vào năm 2024.^[59] Cụ thể hơn vào tháng 11/2024, Việt Nam đã tái khởi động chương trình dự án nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận trước đó bị tạm dừng vào năm 2016 và tiếp tục nghiên cứu chương trình điện hạt nhân. Điều này được cho là một bước tiến của Việt Nam khi lựa chọn nguồn năng lượng bền vựng với giá cả hợp lý và đáp ứng được yêu cầu thực tiễn mà nền kinh tế đang đòi hỏi. Cùng với đó, quyết định này cũng đồng nhất với mục tiêu hướng đến phát thải ròng (Net-zero) bằng 0 vào năm 2050 tại COP26.^[60] Ngoài ra, việc phát triển năng lượng hạt nhân cũng hướng đến ứng dụng cho nhiều lĩnh vực như môi trường, công nghiệp, y tế,… từ đó góp phần nâng cao phát triển toàn diện và giảm phụ thuộc vào các quốc gia khác. Tuy nhiên, song song với đó, Việt Nam cũng gặp vấn đề về đội ngũ chuyên gia để xây dụng chương trình nghiên cứu cùng việc nâng cao năng lực nội địa hóa, sản xuất các thiết bị hạt nhân.^[61]

Từ góc nhìn so sánh, việc tái khởi động chương trình năng lượng điện hạt nhân tại Việt Nam thể hiện sự khác biệt rõ rệt với các hành động tương tự của Iran. Trước hết, về tính minh bạch, các lãnh đạo cấp cao đã công khai tuyên bố về triển vọng hạt nhân cho Việt Nam. Ngày 10/1/2025, Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định số 72/QĐ-TTg về việc thành lập Ban Chỉ đạo xây dựng nhà máy điện hạt nhân.^[62] Trước đó, vào ngày 5/12/2014, trong Đoàn công tác Trung ương thăm và làm việc với Tỉnh ủy Ninh Thuận, đồng chí Tổng Bí thư Tô Lâm đã kết luận tại cuộc làm việc: Việc phát triển nguồn điện hạt nhân là cơ hội để nước ta phát triển nhân lực chất lượng cao, nâng cao tiềm lực khoa học công nghệ quốc gia, tham gia vào chuỗi cung ứng công nghiệp điện hạt nhân toàn cầu, có thể học hỏi và làm chủ công nghệ hạt nhân của thế giới sau này.^[63] Tiếp theo đó, Quốc hội cũng đã ban hành Nghị quyết số 189/2025/QH15 về một số cơ chế, chính sách đặc biệt đầu tư xây dựng Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận.^[64] Sự đồng thuận của hệ thống chính trị Việt Nam, đứng đầu là đồng chí Tổng Bí thư đã không chỉ thể hiện quyết tâm của Việt Nam nhằm làm chủ công nghệ năng lượng điện hạt nhân mà còn gửi đến thế giới một thông điệp rõ ràng, đồng bộ và minh bạch về mong muốn phát triển hòa bình của Việt Nam. Điều này góp phần xây dựng lòng tin từ các đối tác quốc tế, cả những quốc gia sở hữu và không sở hữu vũ khí hạt nhân, đồng thời xóa bỏ những nghi ngại tương tự như trường hợp của Iran.

Thứ hai, sự minh bạch được thể hiện qua việc Việt Nam chủ động thúc đẩy hợp tác với các đối tác có kinh nghiệm trong lĩnh vực điện hạt nhân. Trong thời gian gần đây, Việt Nam đã lần lượt làm việc và ký kết thỏa thuận hợp tác với Nhật Bản (Tập đoàn Mitsubishi), Nga (Tập đoàn Rosatom), Hàn Quốc (Bộ Công nghiệp, Thương mại và Năng lượng cùng các doanh nghiệp lớn) và Pháp (Tập đoàn EDF), nhằm trao đổi kỹ thuật, kinh nghiệm và thúc đẩy phát triển điện hạt nhân vì mục đích hòa bình.^{[65] [66] [67] [68]}

Cuối cùng, Việt Nam tiếp tục tái khẳng định chính sách quốc phòng “bốn không”, trong đó bao gồm nguyên tắc không sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế. Chính sách này càng củng cố lập trường hòa bình của Việt Nam trong việc phát triển chương trình năng lượng điện hạt nhân. Cụ thể, kể từ ngày 22/9/2019, Việt Nam đã chính thức ký Hiệp ước Cấm phổ biến vũ khí hạt nhân toàn diện (TPNW) tại Liên Hợp Quốc, thể hiện rõ quan điểm phản đối vũ khí hủy diệt hàng loạt.^[69] Bên cạnh đó, với tư cách là thành viên ASEAN, Việt Nam cùng các nước trong khu vực tiếp tục tái khẳng định cam kết xây dựng một Đông Nam Á không có vũ khí hạt nhân, phù hợp với Hiệp ước SEANWFZ và tinh thần của Hiến chương ASEAN.^[70]

Từ những phân tích nêu trên, có thể nhận định rằng chương trình điện hạt nhân của Việt Nam ít có khả năng làm phát sinh quan ngại hay tạo ra sự đứt gãy trong quan hệ với các đối tác quốc tế. Ngược lại, các đối tác này nhiều khả năng sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ Việt Nam đạt được các mục tiêu phát triển năng lượng hạt nhân một cách an toàn, minh bạch và hòa bình trong tương lai.

Kết luận

Cuộc tấn công của Mỹ vào các cơ sở hạt nhân của Iran ngày 21/6 vừa qua không chỉ đánh dấu một bước leo thang nguy hiểm trong xung đột Trung Đông mà còn đặt ra hàng loạt hệ lụy phức tạp về địa chính trị, luật pháp quốc tế và an ninh toàn cầu. Mặc dù lệnh ngừng bắn tạm thời giữa Iran và Israel được xem như một thành công chiến thuật, việc xây dựng hòa bình dựa trên sức mạnh quân sự lại tiềm ẩn nguy cơ tái diễn xung đột trong tương lai. Hành động đơn phương sử dụng vũ lực của Mỹ cũng đặt ra những câu hỏi nghiêm trọng về tính chính danh và tính ràng buộc của hệ thống pháp lý quốc tế hiện nay. Trong bối cảnh đó, Việt Nam, với chính sách quốc phòng “bốn không” và đường lối ngoại giao đa phương, hòa bình, đã thể hiện một lập trường kiên định, thận trọng nhưng tích cực. Sự kiện lần này càng khẳng định rằng trong một thế giới đầy biến động, việc tuân thủ luật pháp quốc tế, thúc đẩy đối thoại và tôn trọng chủ quyền quốc gia là nền tảng không thể thay thế cho một trật tự quốc tế công bằng và bền vững.

Đào Đình Đức, Sofia Vu, Như Nguyễn

---

Tài liệu tham khảo

^[1] Jazeera, A. (2025). US-Israel-Iran conflict: List of key events, June 23, 2025. Al Jazeera. Truy cập ngày 23/6/2025. https://www.aljazeera.com/news/2025/6/23/israel-iran-conflict-list-of-key-events-june-23-2025

^[2] Andie Parry, Ria Reddy, Ben Schmida, Nidal Morrison, Kelly Campa, and Annika Ganzeveld. (2025). IRAN UPDATE SPECIAL REPORT. Institute for the Study of War. (2025). Truy cập ngày 23/6/2025. https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-special-report-june-23-2025-evening-edition

^[3] Mills, A., Hafezi, P., & Cornwell, A. (2025). Iran fires missiles at US base in Qatar, Trump calls for peace. Reuters. Truy cập ngày 23/6/2025. https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-weighs-retaliation-against-us-strikes-nuclear-sites-2025-06-23

^[4] JON GAMBRELL, FARNOUSH AMIRI, CARA ANNA, DAVID RISING AND AAMER MADHANI. (2025). Alarm grows after the US inserts itself into Israel’s war against Iran | AP News. AP News. Truy cập ngày 23/6/2025 https://apnews.com/article/israel-iran-war-nuclear-trump-bomber-news-06-22-2025-c2baca52babe915e033ae175ce8b2687

^[5] Sangal, A., Yeung, J., Mogul, R., Salem, M., Ebrahim, N., Brennan, E., Haq, S. N., Sottile, Z., Chowdhury, M., Gainor, D., & Blackburn, P. H. (2025). June 22, 2025 – Israel-Iran conflict. CNN. Truy cập ngày 23/6/2025. https://edition.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-06-22-25-intl-hnk

^[6] Jazeera, A. (2025). World reacts to US attacks on Iran. Al Jazeera. Truy cập ngày 23/6/2025. https://www.aljazeera.com/news/2025/6/22/everlasting-consequences-world-reacts-to-us-attacks-on-iran

^[7]  Jazeera, A. (2025). World reacts to US attacks on Iran. Al Jazeera. Truy cập ngày 24/6/2025. https://www.aljazeera.com/news/2025/6/22/everlasting-consequences-world-reacts-to-us-attacks-on-iran

^[8] Threats to international peace and security – Security Council, 9941st meeting. (2025, June 23). [Video]. UN News. Truy cập ngày 23/6/2025. https://news.un.org/en/story/2025/06/1164756

^[9] IAEA Director General Grossi’s statement to UNSC on situation in Iran. (2025). IAEA. Truy cập ngày 23/6/2025. https://www.iaea.org/newscenter/statements/iaea-director-general-grossis-statement-to-unsc-on-situation-in-iran-20-june-2025

^[10] Stasiuk, Y. (2025). Europe pleads for diplomacy after US strikes Iran. POLITICO. Truy cập ngày 23/6/2025. https://www.politico.eu/article/eu-leaders-reinforce-calls-diplomatic-solution-after-american-strikes-iran

^[11] Tenev, M., & Tenev, M. (2025). A call on Europe to help prevent large-scale war between Iran and the United States. ECFR. Truy cập ngày 23/6/2025. https://ecfr.eu/article/a-call-on-europe-to-help-prevent-large-scale-war-between-iran-and-the-united-states

^[12] Sonia A. Rao. (2025, June 25). 6 Trump voters react to the U.S.’s bombing of nuclear sites in Iran. The New York Times. Truy cập ngày 23/6/2025. https://www.nytimes.com/2025/06/23/us/trump-voters-iran-reaction.html

^[13] World reacts to US attacks on Iran. (2025) Al Jazeera. Truy cập ngày 23/6/2025. https://www.aljazeera.com/news/2025/6/22/everlasting-consequences-world-reacts-to-us-attacks-on-iran

^[14] Congress members split over US attack on Iran. (2025). Reuters. Truy cập ngày 23/6/2025. https://www.reuters.com/world/us/congress-members-split-over-us-attack-iran-2025-06-22

^[15] Mona Yacoubian. (2025). How Will Iran and the Middle East Respond to U.S. Strikes?. Center for strategic and international studies. Truy cập ngày 24/6/2025. https://www.csis.org/analysis/how-will-iran-and-middle-east-respond-us-strikes

^[16] Mills, A., Hafezi, P., & Cornwell, A. (2025). Iran fires missiles at US base in Qatar, Trump calls for peace. Reuters. Truy cập ngày 24/6/2025. https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-weighs-retaliation-against-us-strikes-nuclear-sites-2025-06-23

^[17] Magazine, P. (2025). 8 Experts on what happens if the United States bombs Iran. POLITICO. Truy cập ngày 24/6/2025. https://www.politico.com/news/magazine/2025/06/18/us-attacks-iran-expert-predictions-analysis-00413901

^[18] Mona Yacoubian. (2025). How Will Iran and the Middle East Respond to U.S. Strikes?. Center for strategic and international studies. Truy cập ngày 24/6/2025. https://www.csis.org/analysis/how-will-iran-and-middle-east-respond-us-strikes

^[19] Mills, A., Hafezi, P., & Cornwell, A. (2025). Iran fires missiles at US base in Qatar, Trump calls for peace. Reuters. Truy cập ngày 24/6/2025. https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-weighs-retaliation-against-us-strikes-nuclear-sites-2025-06-23

^[20] Magazine, P. (2025). 8 Experts on what happens if the United States bombs Iran. POLITICO. Truy cập ngày 24/6/2025. https://www.politico.com/news/magazine/2025/06/18/us-attacks-iran-expert-predictions-analysis-00413901

^[21] Mona Yacoubian. (2025). How Will Iran and the Middle East Respond to U.S. Strikes?. Center for strategic and international studies. Truy cập ngày 24/6/2025. https://www.csis.org/analysis/how-will-iran-and-middle-east-respond-us-strikes

^[22] Mills, A., Hafezi, P., & Cornwell, A. (2025). Iran fires missiles at US base in Qatar, Trump calls for peace. Reuters. Truy cập ngày 24/6/2025. https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-weighs-retaliation-against-us-strikes-nuclear-sites-2025-06-23

^[23] Mona Yacoubian. (2025). How Will Iran and the Middle East Respond to U.S. Strikes?. Center for strategic and international studies. Truy cập ngày 24/6/2025. https://www.csis.org/analysis/how-will-iran-and-middle-east-respond-us-strikes

^[24]  Jazeera, A. (2025). World reacts to US attacks on Iran. Al Jazeera. Truy cập ngày 24/6/2025. https://www.aljazeera.com/news/2025/6/22/everlasting-consequences-world-reacts-to-us-attacks-on-iran

^[25] Mona Yacoubian. (2025). How Will Iran and the Middle East Respond to U.S. Strikes?. Center for strategic and international studies. Truy cập ngày 24/6/2025. https://www.csis.org/analysis/how-will-iran-and-middle-east-respond-us-strikes

^[26] Magazine, P. (2025). 8 Experts on what happens if the United States bombs Iran. POLITICO. Truy cập ngày 24/6/2025. https://www.politico.com/news/magazine/2025/06/18/us-attacks-iran-expert-predictions-analysis-00413901

^[27] Hạ, N. (2025, June 22). Mỹ tấn công Iran: Tổng thống Trump tuyên bố khả năng tiếp tục xóa sổ các mục tiêu nếu đàm phán hòa bình không nhanh chóng. baoquocte. Retrieved June 24, 2025, from https://baoquocte.vn/my-tan-cong-iran-tong-thong-trump-tuyen-bo-kha-nang-tiep-tuc-xoa-so-cac-muc-tieu-neu-dam-phan-hoa-binh-khong-nhanh-chong-318579.html

^[28] United Nations. (1945). United Nations Charter (full text) [Document]. United. Truy cập ngày 23/6/2025. https://www.un.org/en/about-us/un-charter/full-text

^[29] MEDECINS SANS FRONTIERES. (2022). The Practical Guide to Humanitarian Law [Document]. MEDECINS SANS FRONTIERES. Truy cập ngày 23/6/2025.
https://guide-humanitarian-law.org/content/article/3/aggression

^[30] Morgan, D. (2025, June 23). US lawmakers call for Congress to review Trump’s Iran actions. Reuters. Truy cập ngày 23/6/2025. https://www.reuters.com/world/us/us-lawmakers-call-congress-review-trumps-iran-actions-2025-06-22/

^[31] Warren, A., & Bode, I. (2014). Governing the Use-of-Force in International Relations: The Post 9/11 US Challenge on International Law. Palgrave Macmillan UK. https://link.springer.com/chapter/10.1057/9781137411440_3#citeas

^[32] Albright, D., Burkhard, S., & Faragasso, S. A. (2025). Analysis of IAEA Iran Verification and Monitoring Report — May 2025 | ISIS Reports. Institute For Science And International Security. Truy cập ngày 24/6/2025. https://isis-online.org/isis-reports/analysis-of-iaea-iran-verification-and-monitoring-report-may-2025

^[33] Ashby, H. (2022). How the Kremlin Distorts the ‘Responsibility to Protect’ Principle. United States Institute of Peace. Truy cập ngày 24/6/2025. https://www.usip.org/publications/2022/04/how-kremlin-distorts-responsibility-protect-principle

^[34] Michta, A. A. (2025). The real reason Russia invaded Ukraine (hint: it’s not NATO expansion). Atlantic Council. Truy cập ngày 24/6/2025. https://www.atlanticcouncil.org/blogs/new-atlanticist/the-real-reason-russia-invaded-ukraine-hint-its-not-nato-expansion/

^[35] Weiner, A. S. (2022). Stanford’s Allen Weiner on the Russian Invasion of Ukraine | Stanford Law School. Stanford Law School. Truy cập ngày 26/6/2025. https://law.stanford.edu/2022/02/24/stanfords-allen-weiner-on-the-russian-invasion-of-ukraine/

^[36] Drew, R. (2022). International law and the invasion of Ukraine. European Council on Foreign Relations. Truy cập ngày 26/6/2025. https://ecfr.eu/article/international-law-and-the-invasion-of-ukraine

^[37] Công an nhân dân Online. (2025). Tổng thống Mỹ Donald Trump thông báo ngừng bắn Iran-Israel. Công an nhân dân Online. Truy cập ngày 24/6/2025. https://cand.com.vn/the-gioi-24h/tong-thong-my-donald-trump-thong-bao-ngung-ban-iran-israel-i772533

^[38] Công an nhân dân Online. (2025). Iran – Israel xác nhận lệnh ngừng bắn. Công an nhân dân Online. Truy cập ngày 24/6/2025. https://cand.com.vn/the-gioi-24h/iran–israel-xac-nhan-lenh-ngung-ban-i772578

^[39] Goddard, T. (n.d.). Origin of “Peace Through Strength”. Political Dictionary. Truy cập ngày 24/6/2025. https://politicaldictionary.com/words/peace-through-strength/

^[40] Barry A. Posen (1993). “The Security Dilemma and Ethnic Conflict”, Survival, Vol. 35, No. 1 (Spring). Truy cập ngày 24/6/2025.

^[41] Kông, A. (2025). Nhóm nghị sĩ Iran muốn rút khỏi Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân. VTC News. Truy cập ngày 24/6/2025. https://vtcnews.vn/nhom-nghi-si-iran-muon-rut-khoi-hiep-uoc-khong-pho-bien-vu-khi-hat-nhan-ar950390.html

^[42] Bộ Quốc phòng. (n.d). Chủ trương – chính sách.  Truy cập ngày 24/6/2025. https://mod.gov.vn/vn/bai-viet/sa-qpvn/sa_qpvn_dnqp/sa-qpvn-dnqp-ctcs

^[43]– Bộ Ngoại giao. (n.d). Phát biểu của Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng về phản ứng của Việt Nam trước việc Hoa Kỳ tấn công một số cơ sở hạt nhân của Iran. Truy cập ngày 24/6/2025. https://www.mofa.gov.vn/tt_baochi/pbnfn/ns250622211859/view

^[44]Bộ Ngoại giao Việt Nam. (n.d). Phát biểu của Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng về phản ứng của Việt Nam trước việc Hoa Kỳ tấn công một số cơ sở hạt nhân của Iran. Truy cập ngày 24/6/2025. https://www.mofa.gov.vn/tt_baochi/pbnfn/ns250622211859/view

^[45] Bộ Ngoại giao Việt Nam. (n.d). Họp báo thường kỳ ngày 7/6/2024. Truy cập ngày 24/6/2025. https://www.mofa.gov.vn/vi/tt_baochi/pbnfn/ns240608114321

^[46] Bộ Ngoại giao Việt Nam. (n.d).  Họp báo thường kỳ ngày 30/5/2025. Truy cập ngày 24/6/2025. https://www.mofa.gov.vn/vi/tt_baochi/pbnfn/ns250531222650

^[47] Hoàng Xuân Chiến. (2025). Một số định hướng lớn về công tác đối ngoại quốc phòng năm 2025. . Truy cập ngày 24/6/2025. https://mod.gov.vn/vn/chi-tiet/sa-ttsk/sa-tt-dnqp/mot-so-dinh-huong-lon-ve-cong-tac-doi-ngoai-quoc-phong-nam-2025

^[48] Hoàng Xuân Chiến. (2025). Một số định hướng lớn về công tác đối ngoại quốc phòng năm 2025. . Truy cập ngày 24/6/2025. https://mod.gov.vn/vn/chi-tiet/sa-ttsk/sa-tt-dnqp/mot-so-dinh-huong-lon-ve-cong-tac-doi-ngoai-quoc-phong-nam-2025

^[49] ĐCSVN – Dự thảo các văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng, Nxb CTQGST, H. 2024, tr.15 – 16. Truy cập ngày 24/6/2025.

^[50] Hoàng Xuân Chiến. (2025). Một số định hướng lớn về công tác đối ngoại quốc phòng năm 2025. Truy cập ngày 24/6/2025. . https://mod.gov.vn/vn/chi-tiet/sa-ttsk/sa-tt-dnqp/mot-so-dinh-huong-lon-ve-cong-tac-doi-ngoai-quoc-phong-nam-2025

^[51] 13 nước có quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện với Việt Nam.  (2025). Vietnam+ (VietnamPlus). Truy cập ngày 24/6/2025. https://www.vietnamplus.vn/13-nuoc-co-quan-he-doi-tac-chien-luoc-toan-dien-voi-viet-nam-post1038932.vnp

^[52] Hai Hong Nguyen. (2025). The future of Vietnam’s strategic and comprehensive strategic partnerships. The Diplomat. Truy cập ngày 25/6/2025 https://thediplomat.com/2025/03/the-future-of-vietnams-strategic-and-comprehensive-strategic-partnerships/

^[53] Vufo.org.vn. (2025). Phái đoàn Ngoại giao Mỹ tại Việt Nam khởi động hoạt động kỷ niệm 30 năm quan hệ Hoa Kỳ – Việt Nam. Phái Đoàn Ngoại Giao Mỹ Tại Việt Nam Khởi Động Hoạt Động Kỷ Niệm 30 Năm Quan Hệ Hoa Kỳ – Việt Nam. Truy cập ngày 24/6/2025. https://vufo.org.vn/Phai-doan-Ngoai-giao-My-tai-Viet-Nam-khoi-dong-hoat-dong-ky-niem-30-nam-quan-he-Hoa-Ky—Viet-Nam-23-110932.html?lang=vn

^[54]Khổng Hà. (2025). Thúc đẩy quan hệ hữu nghị truyền thống tốt đẹp Việt Nam – Iran – Báo Công an nhân dân điện tử. Báo Công an Nhân Dân Điện Tử. Truy cập ngày 24/6/2025. https://cand.com.vn/lanh-dao-bo-cong-an/thuc-day-quan-he-huu-nghi-truyen-thong-tot-dep-viet-nam–iran-i772599

^[55] An, N. (2025). Thủ tướng họp ứng phó tác động từ căng thẳng chiến sự tại Trung Đông. TUOI TRE ONLINE. Truy cập ngày 24/6/2025. https://tuoitre.vn/thu-tuong-hop-ung-pho-tac-dong-tu-cang-thang-chien-su-tai-trung-dong-20250623183106163.htm

^[56] Trajano, J. C. I., & Caballero-Anthony, M. (2024). Is Southeast Asia’s nuclear power ambition within reach?. RSIS Commentaries, 117-24. Truy cập ngày 24/6/2025.

^[57] Do, T. N., & Burke, P. J. (2024). Phasing out coal power in two major Southeast Asian thermal coal economies: Indonesia and Vietnam. Energy for Sustainable Development, 80, 101451. Truy cập ngày 24/6/2025. https://doi.org/10.1016/j.esd.2024.101451

^[58] N-word no longer: the Middle East, South-East Asia, and Nuclear Power – NUS – Middle East Institute. (2024). Truy cập ngày 25/6/2025 https://mei.nus.edu.sg/event/n-word-no-longer-the-middle-east-south-east-asia-and-nuclear-power/

^[59] Toropchin, G. V. (2025). History and Prospects of Nuclear Power in Vietnam. The Russian Journal Of Vietnamese Studies, 9(1), 54-66. Truy cập ngày 24/6/2025. https://doi.org/10.54631/VS.2025.91-649898

^[60] An, N., & Thành, N. (2023).Việt Nam quyết tâm thực hiện cam kết Net Zero vào 2050. TUOI TRE ONLINE. Truy cập ngày 24/6/2025. https://tuoitre.vn/viet-nam-quyet-tam-thuc-hien-cam-ket-net-zero-vao-2050-20231129094442211.htm

^[61] Hẳng Anh. (2024). Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để phát triển năng lượng hạt nhân, giảm phát thải. Nhịp Sống Kinh Tế Việt Nam & Thế Giới. Truy cập ngày 25/6/2025 https://vneconomy.vn/viet-nam-dang-dung-truoc-co-hoi-lon-de-phat-trien-nang-luong-hat-nhan-giam-phat-thai.htm

^[62] Chính phủ Nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam. (2025). Quyết định số 72/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ: Về việc thành lập Ban Chỉ đạo xây dựng nhà máy điện hạt nhân. chinhphu.vn. Truy cập ngày 25/6/2025. https://chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=212387&classid=0

^[63] TTXVN. (2024). Tổng Bí thư Tô Lâm: Chuẩn bị tốt các điều kiện để khởi động lại Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận. Báo Tuổi Trẻ. Truy cập ngày 25/6/2025. https://tuoitre.vn/tong-bi-thu-to-lam-chuan-bi-tot-cac-dieu-kien-de-khoi-dong-lai-nha-may-dien-hat-nhan-ninh-thuan-20241205132424411.htm

^[64] Quốc hội Nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam. (2025). Nghị quyết số 189/2025/QH15 của Quốc hội: Về một số cơ chế, chính sách đặc biệt đầu tư xây dựng Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận. chinhphu.vn. Truy cập ngày 25/6/2025. https://chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=212949&classid=1&orggroupid=1

^[65] Nguyên, M. (2025). Nhật Bản sẵn sàng hỗ trợ đào tạo nhân lực cho dự án điện hạt nhân Việt Nam. CỘNG THÔNG TIN ĐIỆN THỬ ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM. Truy cập ngày 25/6/2025. https://dangcongsan.org.vn/bocongthuong/tin-tuc-hoat-dong/nhat-ban-san-sang-ho-tro-dao-tao-nhan-luc-cho-du-an-dien-hat-nhan-viet-nam.html

^[66] Thành, A. (2025). Việt Nam ký thỏa thuận hợp tác hạt nhân với Rosatom của Nga. Vnbusiness. Truy cập ngày 24/6/2025. https://vnbusiness.vn/viet-nam/viet-nam-ky-thoa-thuan-hop-tac-hat-nhan-voi-rosatom-cua-nga-1104644.html

^[67] Phan, T. (2025). Bộ Công Thương thúc đẩy hợp tác điện hạt nhân với Hàn Quốc. Báo điện tử Chính phủ. Truy cập ngày 24/6/2025. https://baochinhphu.vn/bo-cong-thuong-thuc-day-hop-tac-dien-hat-nhan-voi-han-quoc-102250225193648271.htm

^[68] Hà, V. (2025). Tập đoàn năng lượng Pháp đề xuất tham gia dự án điện hạt nhân tại Việt Nam. Báo Chính phủ. Truy cập ngày 25/6/2025. https://baochinhphu.vn/tap-doan-nang-luong-phap-de-xuat-tham-gia-du-an-dien-hat-nhan-tai-viet-nam-10225061120105308.htm

^[69] Việt Nam News. (2018). Việt Nam ratifies Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons. Việt Nam News. Truy cập ngày 25/6/2025. https://vietnamnews.vn/politics-laws/448266/viet-nam-ratifies-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons.htm

^[70] ANTARA Indonesian News Agency. (2023). ASEAN reiterates commitment to nuclear-free zone at 42nd summit. ANTARA Indonesian News Agency. Truy cập ngày 25/6/2025. https://en.antaranews.com/news/281403/asean-reiterates-commitment-to-nuclear-free-zone-at-42nd-summit